Йедлик, Аньош Иштван

Wikipedia дан

Аньош Иштван Йедлик (мажарча - Jedlik Ányos István, ал эми латынча - Stephanus Anianus Jedlik, 1800-1895) – венгр физик жана электр-техник окумуштуусу, ойлоп табуучу, бенедикт чиркөөсүнүн диниятчысы.

Аньош Иштван Йедлик


Мазмуну

[оңдоо] Кыскача өмүр таржымакалы

Аньош Иштван Йедлик 1800-жылы 11-январда Австро-Венгрия падышалыгында Симөө (Szímő) шаарчасында, азыркы тапта Словакиянын Земне (Zemné) жергесинде) туулган.

Анын энеси – мажарлардын тектүү бүлөсүнөн чыккан. Атасы болсо тегатына (фамилиясына) караганда словак тегинен болгон деп жоромолдонот. Анын ата-теги 1720-жылы Липтов (ал кезде - Liptó) аймагынан Симөө (Szímő) шаарчасына көчүп келген.

Аньош оболу Надьсомбат (Nagyszombat) шаарында (азыркы словакиялык Трнава) жана андан соң Пожонь (Pozsony) шаарында (азыркы тапта – Словакиянын борбору Братислава - Bratislava) башталгыч жана орто мектепти аяктаган.

1817-жылы ал бенедикт чиркөөсүнө кирет. Бул христиандык ордендин мектептеринде таалим алат. Ошондуктан анын латынча ысымы да маалым (Stephanus Anianus).

1839-жылга чейин ар кыл бенедикт мектептеринде сабак берет.

1839-жылдан тартып кырк жыл бою Будапешт университетинде физика-механика кафедрасында окутуучулук кылат.

1848-жылы ал Көркөм өнөр факультетинин деканы болуп калат.

1848-жылы университеттин ректору да болуп калат.

Ардагердикке чыккан соң Дьйөөр (Győr) шаарына көчүп кетет.

1895-жылы 13-декабрда Мажарстандын Дьйөөр (Győr) шаарында дүйнөдөн кайткан.

[оңдоо] Илимий ишмердиги

Йедлик 1827-жылы ойлоп тапкан дүйнөдөгү туңгуч электр кыймылдаткычы

1827-28-жылдары дүйнөдө биринчи жолу айланып аракетке келүүчү электр кыймылдаткычтарын долбоорлогон.

1858-жылы ал өзүнөн өзү от алуу принцибин ачкан жана бул принципти униполярдык (жалпы уюлдук) генератордо колдонгон.

Мажарлар (венгрлер) менен словактар аны динамо менен электр кыймылдаткычынын негизги ойлоп табуучусу деп санашат.

[оңдоо] Сыйлыктары. Наамдары

Мажарстан Илимдер академиясынын кабарчы мүчөсү (1858).

Мажарстан Илимдер академиясынын ардактуу мүчөсү (1873).

Вена шаарында өткөн Дүйнөлүк көргөзмө (1873-жылы) анын вольтту көбөйтүү аспабын “Өнүгүү үчүн” сыйлыгы менен сыйлаган.


[оңдоо] Чыгармаларынын чакан тизмеси

  • (Латын тилинде) Tentamen publicum e Physica ... ex Institutine primi semestris Aniani Jedlik ("Public examination on Physics ... from the first semester education of Ányos Jedlik"). Pozsony. 1839.
  • (Латын тилинде) Tentamen publicum e Physica quod in regia univers. Hung. e praelectionibus ("Public examination on Physics for election to the Royal Hungarian University"). Pest: Trattner-Károlyi. 1845.
  • (Латын тилинде) Mathesis adplicata ("Applied Science"). Pest: Kőnyomat.

(Латын тилинде) Compendium Hydrostaticae et Hydrodinamicae usibus Auditorum Suorum adaptatum per Anianum Jedlik ("Compendium of Hydrostatics and Hydrodynamics. Lecture Notes adapted by Ányos Jedlik"). Pest: Kőnyomat. 1847.
Elements of natural science. 16. Pest: Eisinfels. 1850.

  • (Мажар тилинде) Viznyugtanhoz tartozó Pótlékok ("Supplements for science of still/calm water"). Pest: Kőnyomat. 1850.
  • Goldsmith, Irta (1851). Ányos Jedlik, Lecturer in natural sciences at the University of Pest in 1851. ed (in Hungarian). Fénytan ("Science of Light"). Pest: Kőnyomat.
  • Goldsmith, Irta (1990) [1851]. Ányos Jedlik, Lecturer in natural sciences at the University of Pest in 1851. ed (in Hungarian). Hőtan ("Science of Heat"). Budapest: Műszaki Könyvkiadó.


[оңдоо] Ал тууралуу эмгектер, макалалар

  • Mayer, Farkas (1995) (in Hungarian). Jedlink Ányos (1800–1895) Családfája ("Family tree"). Magyar Tudománytörténeti Intézet munkatársai (Hungarian Institute of the History of Science, Árpád Király chief ed.). p. 1.
  • Singer, Charles Joseph; Williams, Trevor Illtyd (1954). A history of technology. Clarendon Press. p. 187. ISBN 1-56072-432-3.
  • Sisa, Stephen (1995). "42. The Hungarian Genius". The Spirit of Hungary: A Panorama of Hungarian History and Culture. Ontario, Canada: Vista Books. p. 308. ISBN 0-9628422-0-6.
  • Simon, Andrew L. (1999). "Engineering: The Early Years". Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture. Simon Publications. p. 246. ISBN 0-9665734-2-0.


[оңдоо] Интернеттеги шилтемелер

Жеке аспаптар
Аталыш топтому

Варианттар
Көрсөтүүлөр
Аракеттер
Багыттоо
Аспап кутусу
Башка тилдерде