Кызыл-Кыя шаары

Wikipedia дан

Марал.png

КЫЗЫЛ-КЫЯ УЛАМЫШЫ Илгери Эшме-Булак капчыгайындагы тоо суулары жеп кеткен кыртыштан корунуп калган «куйуучу ташты» (комурду) малчылар кадимкидей отун катары колдонуп келишкен экен. Эшме-Булак деп аталган жерге биринчи жолу геологиялык чалгын жургузгон аймактык инженер Михаиловдун табылгасы азыркы Кызыл-Кыядагы таш комур кенинин ачылганын официалдуу ырастоо менен шаардын пайдубалы туптолгон мезгилдин башаты катары эсептелип калган. Бул кабардын таасиринен кийин орустар жана чет элдиктер кен ондуруш учун аябай коп келе башташкан. Кызыл-Кыя шаарынын тарыхый жону комур кени менен шартталганы табийгый корунуш. Шаардын каны, жаны, жаны тусполу, откону менен бугункусу келечеги да тупкурундо жатып жошоого нур токкон, жылуулук, кубат берген керемет байлыгына байланыштуу.


ШААР ЖОНУНДО[оңдоо]

Кызыл-Кыя Баткен областына караштуу Кичи-Алай кырка тоолорунун дениз денгээлинен 918 м бийиктикте жайгашкан. Шаарда 1901-жылы темир жолу салынган. Шаардын дун продукциясынын55%тин комур казып алынуучу эски борборлорунун бири. Союз убактысында Женил, тамак-аш, эт-сут ж.б.онор жай тармактары онуккон. Кызыл-Кыяда шахта башкармасы, "Алай" аскердик техника заводу, бут кийим тигуучу фаврикасы, сут заводу, тамеки ферментоо заводу, электр механикалык мастерскойлор, курулуш метериалдар комбинаты ж.б. иштейт. Азыркы кунго чейин ЖОЖлар, бала-бакчалар, 2 кесиптик окуу жайы, тоо-кен кесиптик тех.окуу жайы,медицина окуу жайы шаардык оорукана, шаардык маданият уйу, дем алуу паркы, музей, басмакана ж.б. иштеп келет.

KЕН ТАГДЫРЫ[оңдоо]

XX-кылымга жанырарга аз калганда француз табышкерлер Шотт (муну кыргыздар Чотбай деп атап алышкан) менен Фосс 1901-жылы Кызыл-Кыядагы бир нече чакырым жерде жайгашкан Жин-Жиген кенин, кийинчерээк Фосс оз алдынча Жал деген жердеги кенге ээлик кылышкан. 1906-жылы Жалдын бир тарабынан орус ишкери Ракитин жаны кен ачат. Француздардын ачкан шахтасы коп отпой суу астында калган. Кенди Н.Батюшковко сатышкан. Батюшков жаны техникаларды алып келип кайра кенди иштете баштаган. Ошол эле 1908-жылы ал бис 1:1 жана бис 44 деген эки шахта ачып комур казууну тез жана сапаттуу кылып ондуро баштаган. Андан сон ал Туркстандын генерал-губернаторуна комур кендеринен Скоблев (Фергана) шаарына чейин темир жол салу отунучу менен кайрылган. 1909-жылы курулган кууш темир жолдун узундугу 35 чакырымга барабар болуптур. Бул техникалык чон жетишкендик эле. Себеби буга чейин комурду Ферганага ат-арабаларда жеткиришип кыйналышкан эле.

ШАХТЕРЛОРДУН ТАГДЫРЫ[оңдоо]

Apachi150.jpg

Ошентип, 1909-1910-жылдардын кышында темир жол аркылуу 600мин пуд таш комур ташылып, кен казып алуу кыйла арбыды. Шахтерлор «шайтан» чырак менен комур казышкан. Шахтерлор учун комур казуу ото эле оор иш бойдон кала берген. Себеби жыгачтын, темирлердин кымбатыгын шылтоолоп, туркукторду аз коюшкан, бул кен казуучулар учун оор эле. Ошондуктан ото кырсык коп болгон, кен урап кеткен, аба жетпей калган, газ алып калган ж.б. 1911-жылы 58 чон кырсык катталган.

Кен ээлери кен казып олгон шахтерлордун уй булосуно, жетим балдарды кормоксонго салып келишкен.

ОКТЯБРЬ ТОНКОРУШУНУН ШООКУМУ[оңдоо]

Бул ортодо Орусияда шоокуму дуйно жузуно тараган Октябрь тонкорушу болду. Ага чейин эле Кызыл-Кыяда февраль ревалюциясынын таасири менен жумушчу депутаттарынын комитети тузулгон эле. Бул Советтин алгачкы торагасы 1905-жылы Москвадагы Куралдуу которулушко катышкан Иван Едренкин болгон. 1917-жылыдын 22-майындагы «Кызыл-Кыя» кенинин жумушчуларынын жалпы чогулушунун протоколу. 150 адам катышкан жыйындын токтому:

1. Коомчулукка аскер жана жумушчу депутаттарынын жергиликтуу Советине болочок мамлекетибиздин тузулушу Мыйзам чыгаруучу бир палаталуу Демократиялык Республика болорун тушундуруу.
2. Телеграф аркылуу «Кызыл-Кыянын» жумушчулары чын дилдиринен, бутундой куч кубатын жумшап Орусия революционерин колдой тургандыктарын кабарлоону жузого ашыруу. Жыйындын торагасы – Михалев.
Катчысы – Воронин.

1917-жылдын 1-июлундагы дагы бир документе шахтерлордун эмгеги бааланбаганы белгиленет. Алар тер тогуп, машакаттанып казган комур забойлордон убагында тартылбай, ишке тоскоол болгону белгиленет.

Ал эми кенчилердин турак-жайы санитардык шарттары ото оор абалда болгондуктан жашоо-тиричилик ушунчалык кыйындаган. Кендин администрация тузулгон кырдалга кызыгышпайт, жумушчулар менен жолугуудан тайсалдашат.

Октябрь революциясынын жениши Кызыл-Кыя комур кениндеги саясый абалды ого бетер курчутту. Эски менен жанынын, эки тузулуштун аёосуз курошу, граждандык согуш, совет бийлигинин жениши менен аяктады.

Images(33).jpg

КУРОШ КУУСУНОН ЖАНГАН ЭМЕС[оңдоо]

Фашисттик Германия тынчтык курулушун ийгиликтуу жургузуп жаткан олкого кол салышы Кызыл-Кыя катал графигине отту. Эр азаматтар Мекен чегин коргоого канн майданга аттанганда алардан ордуна оспурумдор, аялдар шахтага тушушту. Кызыл-Кыя согуш мезгилиндеги эмгектен жараткан эрдиги кайраттуулуктун, эли жери, Мекени, Эркиндик учун курошуунун улгусу. Анын басы – Улуу Ата Мекендик согуштагы Улуу элдин улуу Жениши болду.

Арадан жылдан оотту. Согуштун кесепети аздап отуруп четке сурулуп, турмуш нугуна келе баштады. Мекенибиз гулдоп осту. Акырында Батышты ээлеп жаткан зор мамлекет алеки мезгилде ыдырады да калды. Жерибиз азбай-тозбой Эгемендуулукту да алды. Бул замандын тарыхы мына ушинтип жазыла берет. Кутман жердин тупкурундогу нур жана берсин.

АЛ КУНДОРДУН ДАНКЫ ОЧПОЙТ[оңдоо]

Кызыл-Кыя шаарынын борбордук кочолорунун биринде Т. Кулатов атындагы тарыхый музей бар. Экспонаттары кыйла бай. Оз шаарынын откону, тарыхы, маданияты, саясый, экономикалык абалдарын толугураак чагылдырып, Кыргызстандын туштугундо гана эмес, бутундой Фергана ороонундогу эсте каларлык, кайталангыз окуялардын куболорун чогултууга болгон аракет ачык сезилет.

Шаарда дагы бир, уникалдуу музей бар. Ал «Кызыл-Кыя» комур кенинде, тагыраак айтканда башкармалыгынын имаратында жайгашкан. Ошол мезгилдеги жетекчи Борис Андрианович Прокофьев Егорович эле комок корсотуп, колдоп берген деп эскерет Владимир Егорович Рожков. Владимир Егорович Рожков ал кезде кен ылгоочу болуп иштеген экен. Бул киши Кен тармагынын кызыкчылыгы менен жашап келген. Ошондуктан бир болмону болдуруп алып Кендин тарыхы учун материал чогулта башталган.

Рожков музей жонундо томонкудой эскерет. «Алгач громаталарды, мактоо баракчаларды чогултум. Мыкты шахтерлордун, омурлорун, эмгектерин чагылдырган документтер, суроттор акырындап чогула баштады. Музейдин коркун чыгарган сурот стендтерди тузо баштаганда шаарды туро кыдырып мурда иштеп кеткен шахтерлордун уйлорундо сакталып калган суротторун алып журдум. Бироолор суйунуп сыймыктанып берет, бироосу бербейм атамдын бир даана суроту бар дегендер да болду» деп эскерет. Согуштан кийин кочолорго атала баштады. Кочолорго улуу адамдардын аттары коюла баштады.

АТАКТУУ ШАХТЕРЛОР.[оңдоо]

Т.Кулатов, Владимир Егорович Рожков, Анатолий Александрович Епишев, Рамонжон Ташматов, Эрмек Абдуллаев, Мамасали Шакиев, Акмат Сайбидинов, Николай Тихонович Солошенко, Жусуп Садыков Алтымыш Сатывалдиев, Муса Абдувалиев, Можоев Георгий Никитович, А. Сайбединов Осмон Холматов,

Kulatov.jpg

ТОРОБАЙ КУЛАТОВ[оңдоо]

Орноктуу омурдун ээси, Кыргыз Республикасынын туптолушунун пайдубалынын орун-очок алышына, андан сон осуп-онугушуно чон салымын кошкон, улуу инсандардын бири- Торобай Кулат уулу 1908-жылы тумондуу туштуктун Ноокат аймагындагы Жал ороонунун Кызыл-Булак айылында кедей-дыйкандын уй-булосундо жарык дуйного келген. 1926 – жыл Торобай Кулат уулунун турмушундагы бурулуш жылдардан болгонсуду.Ал ошол жылы Кызыл-Кыяга келип,темир жолго жумушчу болуп орношот.Ал жерден коп узабай ликбезге кирип,сабатсыздыгын жоюп,окуганда,жазганды уйронду.
1933-жыл. «Жал» шахтасына бургулоочу болуп которулуп,шахтерлордун алдынкыларынын эмгек толкунунан аралашат.
1934жыл.Жаш жигиттин шахтадагы жигердуу иш – араткеттери…. Анын Кызыл-Кыя комурчулор биримдигинин шахта комитетинин торагалык кызматына которулушуно туртку болот.
1936-жыл.Торобай Кулат уулу билим алуунун далалатыда болуп,Ош дубандык партиялык мектепке жиберилет.Аны бутуп кайрадан шахтыда партиялык комитеттин катчысы болуп иштейт.
1938-жыл.Кызыл-Кыя шаардык Кенешинин торагасынын орун басары,андан сон «Кыргызкомур» трестинин башчысынын биринчи орун басарлык иш-кызматына корсотулот.
1939-жыл.Кыргыз ССРнин Эл комиссариятынын Кенешинин торагалык кызматына дайындалат.
1945-1973-жылдары Торобай Кулат уулу Кыргыз ССР Жогорку Кенешинин Президиумунун торагасы болуп узгултуксуз эмгектенет.
Эмгегинен сый-урматка арзыган журтчулугубуздун суймончуктуу уулу Торобай Кулат уулу бул мамлекеттик жогорку кызматтарда эмгектенген жылдары – СССРДин Жана Кыргыз ССРнин Жогорку Кенештеринин I-IХ чакырылышынын депутаты болуп шайланган.КПССтин бир катар съездеринин депутаты болгон. Мамлекеттик бир катар жогорку сыйлыктар да ыйгарылган. Торобай Кулат уулу ардактуу эс алууда журуп, 1984-жылы 19-февралда дуйнодон кайткан.

Кыргыз журчулугуна аттын кашкасындай таанымал Кулат уулу Торобайдын ысмын туболукко калтыруу максатында озу тулуп оскон айылы «Жал» совхозуна Т.Кулатов атындагы чарба деген наам берилди.Ал эми эмгек жолун баштаган Кызыл-Кыя шаарындагы борбордук кочого Т.Кулатов атындагы кочо наамы ыйгарылды. 2008-жылы Т.Кулатовдун 100 жылдык маарекесине арналып Кызыл-Кыя шаарында Т.Кулатовдун айкели тургузулду жана шаардык тарыхый музейде Т.Кулатовдун иш кабинети ачылып,анын кийген кийимдери,колдонгон буюмдары коюлуп,басып откон тарыхый издерин чагылдырган эмгектери Бишкек шаарынын алынып келип коюлду. Ошондой эле шаардык тарых музейине жана шаардык борбордук стадионго, дем алуу багына жана Кулатовдун ысмы ыйгарылды.скверге

ХАСАНЖАН ДАДАБАЕВ[оңдоо]

Кызыл-Кыяда жетекчилик чойродо иштеп жетишкен атуулдардын арасынан бири Х.Дадабаев болгон. Ал киши менен бирге иштеп калган адамдар томондогудой муноздошот. Адамдын оюн айтырбай биле туйган, улуу-кичууну бирдей сыйлаган адам болгондугун айтышат. Дадабаев Кадамжай районуна караштуу Уч-Коргон айылында торолгон. Кызыл-Кыя Тоо-кен техникумунда окуган. Алгач «Комсомольская» шахтасында участканын начальниги болуп иштеген, кийинчерээк начальниги болуп иштеген. Окуусун улантып, Томскийдейги политехникалык институтту аяктап келип, кайрадан Кызыл-Кыяда «Комсомольскаяда» башкы инженер, жыл айланбай начальниги болуп иштеген.

1974-1990 жылдары Хасанжан Дадабаев калктын турмуш-тиричилик жактан тейлоо министри, андан сон республиканы курулуш-материалдар менен камсыздоо комитетин жетектеп келген. Х.Дадабаев мамлекеттик уч жолку Эмгек Туу ордени менен, Республикабыздын эмгек синирген Тоо-кенчиси, Эгемендуу Кыргыз Республикасынын «Данк» медалынын ээси. Тун уулу Хусан Дадабаев – айылда дыйканчылык менен алек. Уулу Муратжан Дадабаев – медицина илимдеринин доктору. Профессор. Тахиржан Дадабаев ата кесибин улап шахтер.

ЮЛДАШ ХУСЕНБАЙ УУЛУ[оңдоо]

Кызыл-Кыя шаарындагы тоо-кен адистерин окуутуда Юлдаш Хусенбай уулунун опол тоодой эмгеги бар. Булл кишини шаар эли 30 жыл узбой депутат кылып шайлашкан. Билим беруунун отличниги болгон. Элдердин достугунун ордени жана бир канча медалдар менен сыйланган.

КОРОВИНА ЗОЯ ВИКТОРОВНА[оңдоо]

Коровина Зоя Викторовна Кызыл-Кыя шаарынан кыз-келиндер арасынан биринчилерден болуп чыккан аял болгон. 1934-жылы Тоо-кен техникумуна окууга кирген. «Комсомольская» шахтасында техникалык жумушуна кабыл алынган. Согуш жылдары электр цехинде иштеп калды. Коровина Зоя Викторовна бир канча ардак грамоталардык ээси болгон.

АЛТЫМЫШ САТЫБАЛДИЕВ[оңдоо]

А. Сатыбалдиев Ноокат районуна караштуу «Герейт-Шорон» айылында торолгон. Алтымыш ата шахта ишинин ысык-суугуна 1928-жылы аралашкан. Алгач жук-ташуучулар бригадасын жетектеген. Узак жылдары эмгектеги жогорку корсоткучторду жараткандыгы учун 1948-жылы «Социалистик Эмгектин Баатыры», «Ленин», «Эмгек Кызыл Туу» деген наам алган. Эмгектин даназалуу баатыры СССР Жогорку Кенешини сегизинчи, Кыргыз ССР Жогорку Кенешинин 2-3 чакырылышынын депутаты болуп шайланган. Кылым арыткан Кызыл-Кыянын осуп онугуусуно ооматуу салым кошкон инсандардан болгон.

КЫЗЫЛ-КЫЯДАГЫ ЖУМУШЧУЛАР-ДЕПУТТАР КЕНЕШИНИН БИРИНЧИ ТОРАГАСЫ ЕДРЕНКИН ИВАН ИВАНОВИЧ[оңдоо]

Едренкин И.И. Россиянын Брянск облусунда Трубачев шаарында 1890-жылы торолгон. 1908-1917-жылдары Сулукту жана Кызыл-Кыя шахтыларында ар-кыл жумуштарда иштеген. Туркстанда партиялык-ячейкаларды, жумушчулардын-депутаттардын Кенешин тузууго активдуу катышкан. 1917-1918-жылдары Кызыл-Кыяда тузулгон жумушчулар депутаттар Кенешинин биринчи торагасы болуп, ички-тышкы душмандарга курошуудо каармандык корсото алган. Едренкин Иван Иванович 1948-жылы 15-майда Кызыл-Кыя шаарында дуйнодон кайткан.

ПАРТИЗАНДАРДЫН КОМАНДИРИ ХРИПЧЕНКО ВАСИЛИЙ ЯКОВЛЕВИЧ[оңдоо]

Кызыл-Кыя шахты кенине коз арткан ак гвардиячылар менен басмачыларга каршы курошкон атчандар-партизандар отрядынын командири Хрипченко Василий Яковлевичтин да Ата-журт учун синирген эмгеги зор.

Василий Яковлевичтин негизги адистиги – шахтер бургулоочу. Ал комур онор жайында да узак узурлуу эмгектенген. 1961-жылы 14-ноябрда каза тапкан.

КЫЗЫЛ-КЫЯДАГЫ ЖУМУШЧУЛАР-ДЕПУТТАР КЕНЕШИНИН БИРИНЧИ ТОРАГАСЫ ЕДРЕНКИН ИВАН ИВАНОВИЧ
Едренкин И.И. Россиянын Брянск облусунда Трубачев шаарында 1890-жылы торолгон. 1908-1917-жылдары Сулукту жана Кызыл-Кыя шахтыларында ар-кыл жумуштарда иштеген. Туркстанда партиялык-ячейкаларды, жумушчулардын-депутаттардын Кенешин тузууго активдуу катышкан. 1917-1918-жылдары Кызыл-Кыяда тузулгон жумушчулар депутаттар Кенешинин биринчи торагасы болуп, ички-тышкы душмандарга курошуудо каармандык корсото алган. Едренкин Иван Иванович 1948-жылы 15-майда Кызыл-Кыя шаарында дуйнодон кайткан.

ПАРТИЗАНДАРДЫН КОМАНДИРИ ХРИПЧЕНКО ВАСИЛИЙ ЯКОВЛЕВИЧ Кызыл-Кыя щахты кенине коз арткан ак гвардиячылар менен басмачыларга каршы курошкон атчандар-партизандар отрядынын командири Хрипченко Василий Яковлевичтин да Ата-журт учун синирген эмгеги зор. Василий Яковлевичтин негизги адистиги – шахтер бургулоочу. Ал комур онор жайында да узак узурлуу эмгектенген. 1961-жылы 14-ноябрда каза тапкан.

КЫЗЫЛ-КЫЯ ТАРЫХ БАРАКТАРЫНАН Шаардын маданий тармактарынын «бутак» алышы, катал тарткан отузунчу жылдардан арылап кетет. - 1928-жылы Кызыл-Кыяда алгачкылардан болуп кенчилердин клубу ачылган. - 1930-жылы кенчилердин аймагы текши радиолоштурулган. Радио точкалары жумушчулардын уйлорундо да орнотулган. - 1932-жылы «Шахтер» радио-газетасы иштей баштаган. - 1931-жылы август айында Кен башкармасынын «За уголь», ал эми 1932-жылдан баштап «комур учун» газеттери чыгарыла баштаган. - Кызыл-Кыялык инсан Гулмат Алматовдун шаардык маданий тармагынын осуп-онугушуно кошкон ургаалдуу салымы жонундо азыркы кундо да урмат-сый менен эскеришет. Гулмат карыя 1932-жылы эки кабат уйун акысыз шахтерлордун эс алуу жайы – профилакториясына айландырган. Кийинчерээк ал бак-шактуу кооз жай пионер лагерине, ал эми 1947-жылдан баштап шаардын маданий эс алуу жайына айландырып, ага 1997-жылы Модо Гулмат акенин ысмы ыйгарылган. - 1939-жылы, кайраткер шахтерлордун кун санап осуп келе жаткан рухий таламын канааттандыруу максатында шаардагы эн кооз имарат – шахтерлордун маданий Сарайы иштетууго берилген. Шахтерлордун бул маданият Сарайы шаардыктардын чыныгы маданий борборуна айланган. Мында ар жылы маданий жана спорттук секциялар да узгултуксуз иштиктуу откорулуп келген. - 1951-жылы борбордук китепканасы ачылган. Борбордук китепкана сиситемасынын китеп фонду 162 мин нусканы тузуп, ал 1990-жылы 26151 мин нускага жеткен. 2011-жылы 141045 нуска китеп фонду бар. Ошондой эле 26.400 сомго борбордук китепкана учун 1 компьютер жана 1 принтер алынды. Китепкана кызматкерлери республикалык, областык, шаардык денгээлде откорулуп туруучу семинар-тренингдерге катышып турушат. Ошондой тренингдердин бири 2010 жылдын 2-ноябрынан 5-ноябрына чейин Бишкек шаарында АКШнын мамлекеттик департаментинин каржылоосу менен АЙРЕКС ишке ашырып жаткан "Билим беруудогу заманбап технологиялар" программасынын уюштуруусунда отту. Бул тренинге борбордук китепканадан 3 китепканачы катышып келишти жана натыйжада 6 компьютер, вебкамера, цифровой фотоаппарат, проектор, принтер, сканер, ксерокопия берилди .Ошондой эле Интернет байланышына туташтырылып 1жылдык моонотко пайдаланууга берилди. Азыркы учурда борбордук китепкананын алдында "Китепкана-Интернет маалымат булагы" ачылып, ийгиликтуу иштеп жатат. - 1954-жылы МТС заводунун клубу пайдаланууга берилген. - 1961-жылы «Дружба» кинотеатры ачылган. - 1968-жылы «Заря» кинотеатры ачылган. - 1974-жылы музейде 2360 экспанат катталып ачылышы болгон. - 1976-жылы 9-май Жениш кунуно ардегерлердин хору уюштурулган жана алгачкы концерттерин беришкен. - 1977-жылы шаарда «Баатыр энелердин» фольклордук-этнографиялык «Рахат» - деп аталган ыр-бий ансамбли да уюшулган.

                                               КЫЗЫЛ-КЫЯ ШААР СТАТУСУ

Кызыл-Кыяга шаар статусу 1938-жылы берилген. Анын аянты – 0,02мин чарчы км. Шаар коп улутуу – 50дон ашуун улуттун окулдору жашашат.

                                     КЫЗЫЛ-КЫЯ ШААРЫНЫ ЖЕТЕКТЕП КЕЛГЕН ЖЕТЕКЧИЛЕР

Анатолий Михайлович Малов, Ильяс Жусубалиевич Жусубалиев, Давыдов Николой Петрович, Каримшер Абдумомунович Абдумомунович, Исмаил Исакович Масаитов, Жумабеков Болотбек Жекшенович, Жунусов А.А., Абдивасиев М.Н, Анарбаев А., азыркы кундо (2011-ж)Халмуразаев Х.А. шаардын мэри катары оз салымын кошууда.

                                        ШААРДЫК САЛАМАТТЫК САКТООНУН ОНУГУШУ

Кызыл-Кыя ооруканасынын тарыхы 1918-жылдан башталат. Ушул жылы ал жерде кичиникей амбулатория ачылып, анда 1 фельдшер жана ага комоктошкон медкызматкерлер иштешкен. 1921-жылдын аягында 1922-жылдын башында жумушчулардын жана, дыйкандардын жана солдаттардын Кызыл-Кыя райондук Совети 20 койкалуу оорукананы ачуу туурасында чечим кабыл алынат. Алгачкы врач Сухини деген врач болгон. 1926-жылы ооруканадагы койканын саны 35ке жетет. 1932-жылы 100го андан кийин 200го жеткен. 1932-жылы жубай врачтар Капытиндер келишип эмгектенишет. Адистештирилген меджардамдар, жугуштуу оорулар, терапевтик, акушер-генекологдук болумдору ачылат. Тез жардам учун 1 ат араба берилген. КММИде коп жылдар бою иштеген профессор Эгембердиев Зафар Иогамович башкы врач болуп иштеген. Капытина Ангия Александровна орун басары болуп иштеген. Азыркы кундо башкы врач (2011-ж) Жанибеков.


                                                     АДАБИЯТТАР:

Ош шаардык энциклопедиясы (фрунзе 1989)

Кылым арыткан Кызыл-Кыя (Бишкек 1998)

газета "За уголь"

газета "Мезгил жарчысы"<br /