Кыргыз тили
| Расмий аталышы: |
Кыргыз тили, قىرعىز تئلى |
|---|---|
| Өлкөлөр: | |
| Аймактар: |
Кытайда: ШУАР. |
| Расмий статусу: | |
| Колдонгондордун жалпы саны: |
4 млн |
| Рейтинги: |
30 |
| Классификациясы | |
| Түрмөгү: | |
| Жазылышы: |
кириллица (Кыргызстанда) |
| Тилдер коду | |
| ISO 639-1: |
ky |
| ISO 639-2: |
kir |
| ISO 639-3: |
kir |
Кыргыз тили – Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили, түрк тилдеринин курамына, анын ичинде кыргыз-кыпчак тобуна кирет.Кыргыз Республикасынын түптүү калкынын, Кытайдагы, Өзбекстан, Тажикстан, Казакстан, Каракалпакстан, Афганистан, Түркия, Орусияда жашап жаткан кыргыздардын эне тили. 2009 ж. өткөн элди жана турак жай фондун каттоонун жыйынтыгында Кыргыз Республикасында кыргыз тилин 3830556 адам өз эне тили катары көрсөтүшкөн жана 271 187 адам кыргыз тилин экинчи тил катары биле тургандыгы аныкталган [1]. Бул КР калктын 76% кыргыз тилинде сүйлөйт дегенди билдирет. Кыргыз тилин билгендердин ичинен 1 720 693 адам орус тилин дагы билише тургандыгын көргөзүшкөн[2]. Бул 2 109 863 адам кыргыз тилинде гана сүйлөй билишет дегенди билдирет. Болжолдуу эсеп менен дүйнө жүзү боюнча кыргыз тилинде 5100 000 адам сүйлөйт.
Мазмуну |
Тарыхы жана бөлүнүшү [оңдоо]
Кыргыз тилин шарттуу түрдө
- байыркы,
- орто жана
- жаңы кыргыз тилине бөлүүгө болот.
Байыркы кыргыз тили [оңдоо]
Б.з.ч. 3 к. - б.з. 10-11-кк. чейинки кыргыздар колдонгон тил. Бул тилдин үлгүлөрү Хакасиядагы, Тувадагы, Тоолуу Алтайдагы, Моңголиядагы, Таластагы, Кочкордогу жазуу эстеликтеринде сакталып калган. Жазуу эстеликтери Орхондогу жазуу эстеликтеринен эрте пайда болуп, архаикалык мүнөзгө ээ. Айрым фонетикалык, грамматикалык, структуралык өзгөчөлүктөргө ээ. Орхон түрктөрү өз жазуу системасын түзүүдө байыркы кыргыздардын жазуу маданиятындагы тажрыйбаны пайдаланышкан (Шилтеме керек). Б.Б.Радлов, В.Томсен, С.Е. Малов сыяктуу окумуштуулар өз кезегинде эле бул жазуу системасы кыргыздарга таандык экендигин өз изилдөөлөрүндө, андан соңку жарык көргөн эмгектеринде далилдешкен. Бул жазуу системасы ошол учурдагы кыргыз тилинин, мамлекеттик иш-кагаздарынын, дипломатиялык алакалардын талабына толук жооп берген.
Орто кылымдардагы кыргыз тили [оңдоо]
10-к. саясий-согуштук кырдаалдар, согуштук аракеттер, миграциялар, кыргыз тилинин эволюциялык ѳнүгүүсү бул жазууга ѳз таасирин тийгизген. Энесайлык кыргыздар бул жазуу системасын жаңы доорго чейин пайдалана беришкендиги ырас. Изилдѳѳчүлѳрдүн илимий далилдерине караганда 5-10-кк. кыргыз тилинин негизи бүгүнкү сары югурларда (сары уйгурлар), лобнорлуктарда сакталып калган. 11-12-кк. монгол чабуулунан соң, андан соңку ислам дининин таасири менен кыргыздар араб арибин пайдаланууну ѳздѳштүрүшкѳн. Дал ушул мезгилден кыргыз тилине ислам дининин, кошуна жашаган түрк-иран тилдүү элдердин таасири астында иранизм, арабизм лексикалары кире баштаган. Ошол мезгилден тартып, азыркы Кыргызстанда 1928 ж. чейин, Кытайдагы кыргыздарда азыркы учурда дагы кыргыз тилинде жазуу араб арибин колдонуп жүргүзүлгөн. Айрым изилдѳѳчүлѳрдун тыянагы (Н.А.Баскаков) боюнча кыргыз тили 10-к. тартып кыпчак тилинин таасирин күчтүү ала баштаган. 10-13-кк. тарыхый кырдаалдардын соңунан энесайлык жана теңиртоолук кыргыздардын тилдери ѳз алдынча ѳнүгѳ баштаган.
Энесайдагы кыргыздардын тили 1703-ж. чейин ѳз алдынча өнүгө берген. Бул кыргыздар Жунгарияга сүрүлгөндөн соң, энесайлык кыргыздар ѳз алдынча этностук өнүгүү негизинен ажырап калышкан. Ошол кыргыздардын тили бүгүнкү хакастардын, тувалардын, шорлордун, карагастардын, түштүк алтайлыктардын тилдеринин калыптанышына башкы ролду ойноду, энесайдагы кыргыз тили кийинки жашоосун улантты.
Азыркы кыргыз тили [оңдоо]
Теңир-Тоодогу кыргыздардын тилинин өнүгүүсү улана берген. 19-к. Молдо Кылыч, Молдо Нияз, Тоголок Молдо ж.б. араб ариби менен кыргыз тилинде ѳз чыгармаларын жарата алышты. Чагатай жазуу маданиятынын таасирине карабастан, кыргыздарда ѳз жазуу маданияты өнүгө берди. Муну бүгүнкү кытайлык кыргыздардын араб арибине ыңгайлашкан жазуу маданиятынан көрүүгө болот. Араб арибинде Осмоналы Сыдык уулу ѳз эмгектерин жараткан, 1917 ж. төңкөрүштүн соңку жылдарындагы гезит-журналдар, алгачкы алиппелер буга мисал боло алаары анык. К.Тыныстанов, И.Арабаев, Б.Солтоноев ж.б. илим адамдары ѳз илимий эмгектерин араб ариби, андан соң латын, кийинчерээк кириллицага негизделген жазуу менен даярдашкан. Жаңы кыргыз тили төңкөрүштөн кийинки мезгилде биротоло калыптана баштады. Кыргыздын алгач араб арибине, латынга, андан соң кириллицага негизденген адабий тили, улуттук интеллигенция, окуу-маданий, улуттук искусство борборлору калыптана баштады. Алгачкы илимий басылмалар жарыкка чыкты, мамлекеттик стандарттагы атайын окуу китептери, окуу куралдары, адабий чыгармалар баслып чыга баштады. Учурдагы кыргыз тили өнүгүү жолунда. бүгүнкү илимий-техникалык ж.б. керектөөлөрдүн бардык талап тарына жооп берген, өнүгүп жаткан улуттун тили.
Азыркы кыргыз тилинин 1928 жылдары реформаланган араб алфавитинин негизиндеги, 1927-1940 жылдары латын алфавитинин негизиндеги жазууда болгон. 35-жылы кыргыз тилинин алфавитин кириллицага өткөрүү боюнча катуу талкуу жүрүп, 1940 жылдан тартып кириллица жазуу системасы колдонулууда. Жазуу системаларынын өзгөрүшү менен бирге Кыргыз тилин орфография эрежелери да улам такталып келе жатат. Азыр колдонулуп кыргыз тилинин орфографиясынын соңку редакциясы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши тарабынан 2008-жылы 26-июнь кабыл алынган № 567 токтому менен бекитилген.
Алфавити [оңдоо]
- Байыркы кыргыз тилинин тамгасы эски түрк руна жазуусунда болгон.
- 11 к. тартып 1928 ж. чейин араб тамгасында
- 1928 -1940 жж. латын тамгасында
- 1940 ж. - азыркы учурга чейин кирилик тамгасында
Азыркы кыргыз алфавити [оңдоо]
1940 ж. орус алфавитинин 33 тамгасынын негизинде, ө, ң, ү, кыргыз тамгалары кошулуп, жалпысынан 36 тамга болуп түзүлгөн.
Кыргыз адабий тилинде 36 тамга, 39 тыбыш бар. Анын он төртү (8 кыска, 6 созулма) үндүү, 25 үнсүз тыбыш: (б, в, г, г, д, ж, д, ж (аффриката) з, й, к, к, л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ) 22 тамга менен белгиленет[3].
Кыргыз алфавиттеринин салыштырмалуу жадыбалы [оңдоо]
| Кириллица алфавити | Аты | Араб алфавити[4] | Латын алфавити | Латын алфавити (1928—1940) |
IPA |
| А а | а | ا | A a | A a | /ɑ/ |
| Б б | бе | ب | B b | B в | /b/, [w], [v] |
| В в | ве | ۋ | V v | V v | /v/ |
| Г г (Ғ ғ) | ге | گ ع* |
G g | G g, Ƣ ƣ | /ɡ/ [ʁ] |
| Д д | де | د | D d | D d | /d/ |
| Е е | e | ه | E e | E e | /je/, /e/ |
| Ё ё | ё | يو | Yo yo | Yo yo | /jo/ |
| Ж ж | же | ج | J j | Ç ç (Ƶ ƶ 1938-1940) | /dʒ/ |
| З з | зе | ز | Z z | Z z | /z/ |
| И и | и | ى | İ i | I i | /i/ |
| Й й | ий | ي | Y y | J j | /j/ |
| К к (Қ қ) | кa | ك ق* |
K k | K k, Q q | /k/, [q], [χ] |
| Л л | эл | ل | L l | L l | /l/ |
| М м | эм | م | M m | M m | /m/ |
| Н н | эн | ن | N n | N n | /n/ |
| Ң ң | ың | ڭ | Ñ ñ | Ŋ ŋ | /ŋ/ |
| О о | о | و | O o | O o | /o/ |
| Ө ө | ө | ۅ | Ö ö | Ɵ ɵ | /ø/ |
| П п | пe | پ | P p | P p | /p/ |
| Р р | эр | ر | R r | R r | /r/ |
| С с | эс | س | S s | S s | /s/ |
| Т т | те | ت | T t | T t | /t/ |
| У у | у | ۇ | U u | U u | /u/ |
| Ү ү | ү | ۉ | Ü ü | Y y | /y/ |
| Ф ф | эф | ف | F f | F f | /f/ |
| Х х | ха | ح | H h | X x (H h 1928-1938) | [χ] /k/ |
| Ц ц | це | تس | C c | Ts ts | /ts/ |
| Ч ч | че | چ | Ç ç | C c | /tʃ |
| Ш ш | ша | ش | Ş ş | Ş ş | /ʃ/ |
| Щ щ | ща | - | Şç şç | Şc şc | /ʃtʃ/, /ʃː/ |
| Ъ ъ | ажыратуу белгиси | - | - | - | - |
| Ы ы | ы | ى | İ i | Ь ь | /ɯ/ |
| Ь ь | ичкертүү белгиси | - | - | - | - |
| Э э | э | ه | É é | E e | /e/ |
| Ю ю | ю | يۋ | Yu yu | Yu yu | /ju/, /jy/ |
| Я я | я | يا | Ya ya | Ya ya | /ja/, /jɑ/ |
- К ك + а, о, у, ы => ق
- Г گ + а, о, у, ы => ع
Адам укуктарынын жалпы декларациясы [оңдоо]
| Кириллица алфавити | Араб алфавити | Латын алфавити |
| Бардык адамдар өз беделинде жана укуктарында эркин жана тең укуктуу болуп жаралат. Алардын аң-сезими менен абийири бар жана бири-бирине бир туугандык мамиле кылууга тийиш. | باردىق ادامدار ۅز بەدەلىندە جانا ۇقۇقتارىندا ەركىن جانا تەڭ ۇقۇقتۇۇ بولۇپ جارالات.۔ الاردىن اڭ-سەزىمى مەنەن ابئيىرى بار جانا بئرى-بئرىنە بئر تۇۇعاندىق مامئلە قىلۇۇعا تئيىش. | Bardık adamdar öz bedelinde jana ukuktarında érkin jana teñ ukuktuu bolup jaralat. Alardın añ-sezimi menen abiyiri bar jana biri-birine bir tuugandık mamile kıluuga tiyiş. |
Орхон-Энесай алфавити [оңдоо]
| Колдонуу | Тамгалар | Транслитерация жана транскрипция | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| үндүүлөр |  |
A | /a/, /e/ | |||||
 |
I | /ɯ/, /i/, /j/ | ||||||
 |
O | /u/, /o/, /w/ | ||||||
 |
U | /ø/, /y/, /w/ | ||||||
| үнсүздөр | тиркеме | үндүүлөр менен: (¹) — жоон, (²) — ичке катар менен |
 |
 |
B¹ | /b/ | B² | /b/ |
 |
 |
D¹ | /d/ | D² | /d/ | |||
 |
 |
G¹ | /g/ | G² | /g/ | |||
 |
 |
L¹ | /l/ | L² | /l/ | |||
 |
 |
N¹ | /n/ | N² | /n/ | |||
 |
 |
R¹ | /r/ | R² | /r/ | |||
 |
 |
S¹ | /s/ | S² | /s/ | |||
 |
 |
T¹ | /t/ | T² | /t/ | |||
 |
 |
Y¹ | /ʤ/ | Y² | /ʤ/ | |||
| тек (¹) — Q тек (²) — K |
 |
 |
Q | /q/ | K | /k/ | ||
| бардык үндүүлөр менен |
 |
-Ç | /ʧ/ | |||||
 |
-M | /m/ | ||||||
 |
-P | /p/ | ||||||
 |
-Ş | /ʃ/ | ||||||
 |
-Z | /z/ | ||||||
 |
-NG | /ŋ/ | ||||||
| тиркемелер | + үндүү |  |
IÇ, ÇI, Ç | /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/ | ||||
 |
IQ, QI, Q | /ɯq/, /qɯ/, /q/ | ||||||
 |
 |
OQ, UQ, QO, QU, Q |
/oq/, /uq/, /qo/, /qu/, /q/ |
ÖK, ÜK, KÖ, KÜ, K |
/øk/, /yk/, /kø/, /ky/, /k/ |
|||
| + үнсүз |  |
-NÇ | /nʧ/ | |||||
 |
-NY | /nʤ/ | ||||||
 |
-LT | /lt/, /ld/ | ||||||
 |
-NT | /nt/, /nd/ | ||||||
| сөз бөлүү тамгасы |  |
жок | ||||||
| (-) — тек сөз аягында | ||||||||
Шилтеме [оңдоо]
- ↑ 2009 ж. Эл жана турак жай фондун каттоо/Улуттук Статистика комитети
- ↑ 2009. Эл жана турак жай фондун каттоо/Улуттук Статистика комитети
- ↑ Кыргыз тилинин орфографиялык сөздүгү - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2009: - 640 б
- ↑ Kyrgyz alphabet, language and pronunciation
Муну да карагыла [оңдоо]
- кыргыз тилинин грамматикасы;
- кыргыз тилинин диалектилери;
- кыргыз тилинин лексикасы;
- кыргыз тилинин орфографиясы;
- кыргыз тилинин тарыхы;
- кыргыз тилинин жазуу эрежелери;
- кыргыз тилинин фонетикасы;
Сырткы шилтемелер [оңдоо]
- Кербен Translit - Кыргызчаны ӨҢҮ менен жазыңыз!
- Кыргыз тили транслитератор
