Кыргыз тили

Кыргызча, Кыргыз тили – кыргыздардын эне тили, түрк тилдеринин кыргыз-кыпчак тобуна кирет. Казак тили менен окшош болуп беш миллионго жакын киши сүйлөп, Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили болууда.

Кыргыз тили 1924-1927 жылдары реформаланган араб алфавитинин негизиндеги, 1927-1941 жылдары латын алфавитинин негизиндеги жазууда болгон. 35-жылы кыргыз тилинин алфавитин кириллицага өткөрүү боюнча катуу талкуу жүрүп, 1941 жылдан тартып кириллица жазуу системасы колдонулууда. Жазуу системаларынын өзгөрүшү менен бирге Кыргыз тилин орфография эрежелери да улам такталып келе жатат. Азыр колдонулуп жаткан эрежелер «Кыргыз тилинин орфографиясынын жаңы редакциясы жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Мыйзам чыгаруу жыйынын 2002-жылдын 28 июнундагы 3 № 380-11 токтому менен бекитилген.

Мазмуну

1 Өзгөчүлүктөр
2 Алфавити
- 2.1 Адам укуктарынын жалпы декларациясы
3 Жазуу системалар
4 Орхон-Энесай алфавити
5 Саха, Кыргыз жана азыркы заман Түрк тилиндеги сөздөрдүн салыштырмасы
6 Шилтеме
7 Муну да карагыла

[оңдоо] Өзгөчүлүктөр

Эски кыргызча 24 тамгалуу Орхон жазуусу менен жазылчу. Бүгүнкү күндө болсо кыргызча бир нече кошумча тамгалар менен Түркияда латын алфавити, Кыргызстанда кирилл алфаити, Жуңгодо (Кытай) болсо арап алфавити менен жазылат.

[оңдоо] Алфавити

Кириллица алфавити	Аты	Араб алфавити^[1]	Латын алфавити	Латын алфавити (1928—1940)	IPA
А а	а	ا	A a	A a	/ɑ/
Б б	бе	ب	B b	B в	/b/, [w], [v]
В в	ве	ۋ	V v	V v	/v/
Г г (Ғ ғ)	ге	گ ع*	G g	G g, Ƣ ƣ	/ɡ/ [ʁ]
Д д	де	د	D d	D d	/d/
Е е	e	ه	E e	E e	/je/, /e/
Ё ё	ё	يو	Yo yo	Yo yo	/jo/
Ж ж	же	ج	J j	Ç ç (Ƶ ƶ 1938-1940)	/dʒ/
З з	зе	ز	Z z	Z z	/z/
И и	и	ى	İ i	I i	/i/
Й й	ий	ي	Y y	J j	/j/
К к (Қ қ)	кa	ك ق*	K k	K k, Q q	/k/, [q], [χ]
Л л	эл	ل	L l	L l	/l/
М м	эм	م	M m	M m	/m/
Н н	эн	ن	N n	N n	/n/
Ң ң	ың	ڭ	Ñ ñ	Ŋ ŋ	/ŋ/
О о	о	و	O o	O o	/o/
Ө ө	ө	ۅ	Ö ö	Ɵ ɵ	/ø/
П п	пe	پ	P p	P p	/p/
Р р	эр	ر	R r	R r	/r/
С с	эс	س	S s	S s	/s/
Т т	те	ت	T t	T t	/t/
У у	у	ۇ	U u	U u	/u/
Ү ү	ү	ۉ	Ü ü	Y y	/y/
Ф ф	эф	ف	F f	F f	/f/
Х х	ха	ح	H h	X x (H h 1928-1938)	[χ] /k/
Ц ц	це	تس	C c	Ts ts	/ts/
Ч ч	че	چ	Ç ç	C c	/tʃ
Ш ш	ша	ش	Ş ş	Ş ş	/ʃ/
Щ щ	ща	-	Şç şç	Şc şc	/ʃtʃ/, /ʃː/
Ъ ъ	ажыратуу белгиси	-	-	-	-
Ы ы	ы	ى	İ i	Ь ь	/ɯ/
Ь ь	ичкертүү белгиси	-	-	-	-
Э э	э	ه	É é	E e	/e/
Ю ю	ю	يۋ	Yu yu	Yu yu	/ju/, /jy/
Я я	я	يا	Ya ya	Ya ya	/ja/, /jɑ/

К ك + а, о, у, ы => ق
Г گ + а, о, у, ы => ع

[оңдоо] Адам укуктарынын жалпы декларациясы

Кириллица алфавити	Араб алфавити	Латын алфавити
Бардык адамдар өз беделинде жана укуктарында эркин жана тең укуктуу болуп жаралат. Алардын аң-сезими менен абийири бар жана бири-бирине бир туугандык мамиле кылууга тийиш.	باردىق ادامدار ۅز بەدەلىندە جانا ۇقۇقتارىندا ەركىن جانا تەڭ ۇقۇقتۇۇ بولۇپ جارالات.۔ الاردىن اڭ-سەزىمى مەنەن ابئيىرى بار جانا بئرى-بئرىنە بئر تۇۇعاندىق مامئلە قىلۇۇعا تئيىش.	Bardık adamdar öz bedelinde jana ukuktarında érkin jana teñ ukuktuu bolup jaralat. Alardın añ-sezimi menen abiyiri bar jana biri-birine bir tuugandık mamile kıluuga tiyiş.

[оңдоо] Жазуу системалар

[оңдоо] Орхон-Энесай алфавити

Колдонуу			Транслитерация жана транскрипция
үндүүлөр			A		/a/, /e/
			I		/ɯ/, /i/, /j/
			O		/u/, /o/, /w/
			U		/ø/, /y/, /w/
үнсүздөр	тіркесуі	үндүүлөр менен: (¹) — жуан, (²) — жіңішке ретімен	B¹	/b/	B²	/b/
			D¹	/d/	D²	/d/
			G¹	/g/	G²	/g/
			L¹	/l/	L²	/l/
			N¹	/n/	N²	/n/
			R¹	/r/	R²	/r/
			S¹	/s/	S²	/s/
			T¹	/t/	T²	/t/
			Y¹	/ʤ/	Y²	/ʤ/
		тек (¹) — Q тек (²) — K	Q	/q/	K	/k/
		бардык үндүүлөр менен	-Ç		/ʧ/
			-M		/m/
			-P		/p/
			-Ş		/ʃ/
			-Z		/z/
			-NG		/ŋ/
	тіркелімдер	+ үндүү	IÇ, ÇI, Ç		/iʧ/, /ʧi/, /ʧ/
			IQ, QI, Q		/ɯq/, /qɯ/, /q/
			OQ, UQ, QO, QU, Q	/oq/, /uq/, /qo/, /qu/, /q/	ÖK, ÜK, KÖ, KÜ, K	/øk/, /yk/, /kø/, /ky/, /k/
		+ үнсүз	-NÇ		/nʧ/
			-NY		/nʤ/
			-LT		/lt/, /ld/
			-NT		/nt/, /nd/
сөзбөлүү тамгасы			жок
(-) — тек сөз аягында

[оңдоо] Саха, Кыргыз жана азыркы заман Түрк тилиндеги сөздөрдүн салыштырмасы

'Азыркы Түрк тили(Y)	Кыргыз Түркчөсү (C)	Саха тили (S)	Кыргызстан Наречиесинде	Саха Наречиесинде	Стамбул Наречиесинде
yıl	Cıl	Sıl	жыл	сыл	йыл
yağmur	camğır	Samıır	жамгыр	самыыр	ягъмур
Yaka	caka	Sağa	жака	саҕа	яка
yalamak	caloo	Salaa	жалоо	салаа	яламак
Yaş	caş	Saas	жаш	саас	яш
yaşdaş	caştaş	Saastas	жашташ	саастас	яшдаш
Yat	cat	Sıt-	жат	сыт	ят
yedi	ceti	Sette	жети	сэттэ	еди
Yel	cel	Siel	жел	сиэл	ель
yeni	cañı	Saña	жаңы	саҥа	ени
Yeniden	cañıdan	Sañattan	жаңыдан	саҥаттан	ениден
yer	cer	Sir	жер	сир	ер
Yumak (yıkamak)	cuu-	Suuy-	жуу	сууй	юмак(йыкамак)
Yıldız	cıldız	Sulus	жылдыз	сулус	йылдыз
Yirmi	cıyırma	Süürbe	жыйырма	сүүрбэ	йирми
Yok (hayır)	cok	Suoh	жок	суох	ёк(хайыр)
Yol	col	Suol	жол	суол	ёл
Yumurta	cumurtka	Sımmııt	жумуртка	сымыыт	юмурта
Yumuşak	cumşak	Sımnağas	жумшак	сымнаҕас	юмурта
Yüz	cüz	Süüs	жүз	сүүс	юзь