Моголстан

Wikipedia дан
Моголстан
Flag of None.svg


Kazakh Khanate.svg


Могулистан.png
Борбор калаа 1346-1380 Алмалык
1380-1419 Турфан
1419-1706 Алмалык

Кыргызстан желеги Кыргызстан тарыхы
Flag of Kyrgyzstan.svg

Кыргызстандын байыркы тарыхы
Таш доору
Коло доору
Андронов маданиятыЧуст маданияты
СактарУсундарКангүйХунндарДабан
Түрк доорундагы Кыргызстан
Түрк кагандыгы (552603)
Батыш кагандык (603704)
Түргөш кагандыгы (704756)
Карлук кагандыгы (756940)
Караханийлердин мезгилиндеги Кыргызстан
Караханийлер (9401212)
Батыш-Караханийлер (10401212) • Чыгыш-Караханийлер (10421212)
СелжукийлерКаракытайлар (11401218)
Наймандар
Моңгол доорундагы Кыргызстан
Моңгол империясы (12061368)

Чагатай улусу (12221370)
Моголстан (13461705)

Теңиртоо кыргыздарынын тарыхы
Алатоо-Кыргыз дуалдык мамлекеттүүлүгү (XVI-XVII)
Жуңгар хандыгы
Каратегин кыргыздарыБатыш кыргыздарыАрка кыргыздары
Кокон хандыгы (18311876)
Орусия империясынын курамында
Орусия империясынын курамына кириши (18551876)
Түркстан генерал-губернаторлугу (18671886)
Түркстан крайы (18861918)
ССР Союзунун курамында
Кара-Кыргыз АО (19241925)
Кыргыз АО (19251926)
Кыргыз АССРи (19261936)
Кыргыз ССРи (19361991)
Кыргыз Республикасы (1991—учур)
Портал | Категория

Моголстан - (чагатай тилинде «Мамлакат-и мугулиййе», «Мугулиййе», «Вилайат-и мугулиййе») – 14-кылымдын орто ченинде Орто Азияда түзүлгөн өз алдынча мамлекет. 1346-жылы Казан хан өлтүрүлгөндөн кийин Чагатай улусу ыдырай баштаган, бащкача айткандай мурунку калыбынан ажырап, бир топ өзгөрүүлөргө туш келген. Мавераннахрда түрк эмирлеринин бир нече майда ээликтери түзүлсө, Мухаммед Хайдардын эмгегинде (к. Тарих-и Рашиди) анын чыгыш бөлүгү (к. Манглай Субе) дуулат уруусунун эмири Ордобинин (Уртубу) энчисине тийгени айтылат. Анда Чыңгыз хан басып алган жерлерин төрт уулуна бөлүп бергени («Улус арба’а»), анын бири М. болгону, кийинчерээк ал дагы экиге бөлүнүп, чагатайлар моголдорду «жете» («каракчы»), ал эми моголдор чагатайларды «караунас» (түз мааниде «аргын») деп кемсинтип атаганы, 16-к-дын башында Бабурдун тукумунан башка чагатайлар калбай, кыргыз менен өзбектер (казак) Моголстанды ээлеп алганы, моголдордон болгону Турпан, Кашкар жакта 30 миңдей калып, алар дээрлик мусулман болуп кеткени тууралуу маалыматтар бар. Чыңгыз хандан калган эреже боюнча хандар анын тукумунан гана шайланып, жер-жерлердеги улусбеги, эмир ж. б. аларга кызмат кылууга тийиш болгондуктан, бийликке жетүү үчүн алар хандын тукумунан бирөөнү пайдаланышкан. Ошондуктан бул мамлекеттин түпөлүшүнө дуулаттар (дуглат) чоң роль ойногон, б. а. М-дын тарыхы Ордобинин небереси Болатшинин (Пуладчи) Туглук Тимурду (Чыңгыз хандын тукуму) Ак-Суу ш-на (Чыгыш Түркстан) алып келип, такка отургузушунан (1347) башталат. Ал эми анын уулу Худайдад өз колу менен 6 ханды М-дын тагына отургузса, Эмир Сайид Али Улугбектин наместигинен Кашкарды бошотуп, биротоло хандын ишенимине кирген. Туглук Тимур (1347–62) бийлигин бекемдөө үчүн ислам динин курал катары пайдаланып, бир катар админстр., экон., саясий реформаларды жүргүзгөн. Башкы калаасы (1347–80) Алмалык болуп, 1361-жылы Мавераннахр толук могол ханынын кол алдында калган. Ошентип, азыркы Кырг-н жана Казакстандын түш.-чыгышын кучагына алган, б. а. чыгышынан Бар-Көл, Эмил жана Иртыш; түндүгүнөн Көкчө-Теңиз (Балхаш), Бум-Лиш жана Каратал; батышынан Түркстан, Ташкент; түштүгүнөн Фергана, Кашкар, Чалыш, Турпан менен чектешип, атчан адам үчүн баш-аягы жети-сегиз айлык жол болгон М. мамлекети түзүлгөн. Кыргыз уруулары да М-га караган аймактын ичинде калып, бирок көз каранды болбоо үчүн аларга каршы тынымсыз күрөш жүргүзүп тургандыктан, Мухаммед Хайдар аларды «Моголстан токоюнун арстандары» деп атаган. Туглук Тимурдун уулу Илияс Кожонун тушунда (1362—1380) М. ыдыроого туш келип, Жети-Суу аймагына дуулаттардын эмири Камар ад-Дин ээлик кылса, Иледен Тарбагатайга чейинки жерлер Еңге төрөнүн колуна өткөн. 1368-ж. Илияс хандын Турпанды басып алышы менен ал жердеги уйгурлардын үстөмдүгү (Турпан идыкуттугу) жоюлуп, Турпан шаары борбор болуп калган (1380–1419). 14-кылымдын 70–80-ж. Тимур бир нече жолу М-га жүрүш уюштуруп, натыйжада Кызыр Кожо хан (1380–99) Тимурга баш ийүүгө аргасыз болгон. Мухаммед хандын тушунда (1408–16) М. кайрадан күчкө кирип, Чүй, Талас өрөөнүн кайрып алышкан. 15-к-дын биринчи жарымында чыгыштан калмактар тынымсыз кол сала баштап, Вайс хан (1418–28) борборун кайра Алмалыкка көчүргөн (1416–1706). Ал өлгөндөн кийин М-дын саясий абалы начарлаган жана майда уделдиктерге бөлүнүп, ээлеген аянты да өзгөрүүгө учурай баштаган. Мис., Мухаммед Хайдар боюнча бир учурда Султан Ахмед хан Ташкент, Сайрамды таштап, М-нга кетсе, экинчи бир жолу Кашкар, Жаңы Гисарды калтырып, кайра эле М-нга келген же ушул мезгилде Ташкент, Сайрам жана Кашкар, Жаңы Гисар М-дан сыртта калган. 16-к-дын башында Мухамед Хайдар М-га чыгышы Куча, батышы Кожент, түн-гү Чарын-Челек (Иле д-нын оң жээги), түш-гү Тарим суусунун аралыгындагы жерлерди киргизип, негизги шаарлары катары Кашкар, Жаркент (Яркенд), Ак-Суу, Котон (Хотан), Ат-Башы, Аксыкентти (Аксы) көрсөткөн. Вайс хандан кийин кыргыз уруулары күч алып, могол хандары алар менен эсептешүүгө аргасыз болушкан. Эсен-Бука хан (1433–62) Чүй суусунун аягындагы Козу-Башы деген жерди казак султандары Жаныбек менен Керейге берген. Мухаммед Хайдар боюнча хижранын 916-ж-нан (1510/11) баштап кыргыздар аябай күч алгандыктан, М-га бир да могол жолобой калган жана алардан Түркстан, Сайрам, Шаш (Ташкент) ш-нын чет жакасындагы өзбек-казактар (мусулман) да катуу жабыр тартышкан. Муну шылтоологон (иш жүзүндө Кашкар тарап тардык кылып жаткан) Султан Саид хан (1514–33) хижранын 928-ж. (1521/22) «жайыты кең, тоюту мол» М-ды басып алууга кирише баштаган. Ал үчүн Мырза Али Тагайды улусбеги, Мухаммед Кыргызды эмир кылып дайындап, жаш экенине карабай, уулу Абд ар-Рашидди кыргыздарды каратуу үчүн Кочкорго жөнөткөн. Мухаммед Кыргыз ага кыргыздардын бир бөлүгүн баш ийдирген, калган бөлүгү Тахир ханды колдоп кеткендиктен, Рашид кийинки жылы Ат-Башыга, андан Кашкарга кайтып кеткен. Ушул учурдан баштап (бир нече жолу катуу сокку жегенине карабай) кыргыздар могол хандарына көз каранды болуудан биротоло арылган. 1678-жылы Моголстанды калмактар басып алып (к. Жуңгар хандыгы), 1704-жылы Мухаммед Мумин хандын көтөрүлүшүнө байланыштуу биротоло жоюлган.

Ад.: Иванов П. П. Очерки по истории Средней Азии. М., 1958; Петров. К. И. К истории движения киргизов на Тянь-Шань и их взаимоотношений с ойратами и XIII—XIV вв. Ф., 1961; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965; Юдин В. П. О родоплеменном составе могулов Могулистана и Могулии и их этнических связей с казахскими и другими соседними народам / Изв. АН КазССР. Вып. 3. 1965; Бартольд В. В. Древнетюркские надписи и арабские источники. Соч. Т. V М, 1968; Акимушкин О. Ф. К вопросу о внешнеполитических связях могольского государства с узбеками и казахами в 30-х годах XVI — 60-х годах XVII в. // Палестинский сборник. Вып. 21 (84). Л., 1970; Пищулина К. А. Юго-Восточный Казахстан и середине XIV — начале XVI в. А.-А., 1977; Мухаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. А., 1999; Howorth H. H. History of the Mongols from the 9th to the 19th century, pt. 1, the Mongols proper and the Kalmuks, London, 1876.