Özbekstan

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search
Тез өчүрүүБул баракты тез арада өчүрүү сунушталууда. Өчүрүү сунушу төмөнкү себеп боюнча киргизилген:
Кыргыз тилинде эмес
Эгерде Сиз бул шартка макул болбосоңуз, бул калыпты өчүрүп жамаат порталына оюңузду билдириңиз.
Администраторлор: Сураныч баракты өчүрүү алдында, тандалган барактын тарыхын карап, анан гана өчүрүңүздөр.


Özbekstan (özb. O’zbekiston, Ўзбекистон je uzb. O'zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси) — Orto Aziyanın borborunda jayğaşkan mamleket. "Özbekistan" jana "Özbekstan Respublikası" degen mamlekettin atalıştardın maanisi birdey. Çekteş mamleketter: Çığışta - Kırğızstan, Tündük-Çığış, Tündük jana Tündük-Batışta - Kazakstan, Tüştük-Batış jana Tüştüktö - Türkmönstan, Tüştüktö - Ooğanstan jana Tüştük-Çığışta - Tajikstan. Kalkı - 28 639 900 adam. İri şaarları - Taşkent, Farğana(Fergana), Samarkand, Andijan, Namangan, Buhara, Karşı, Nukus, Kokon, Margalañ.

Özbek elinin tarıhı Borbor Aziyanın başka türk elderinin tarıhı menen tığız baylanış jana azırkı Özbekstandın çeginen arı çığat. Özbekstandın aymağında eñ alğaçkı mamleketterdin payda boluşu bizdin zamanğa çeyinki VIII-VII kılımdarğa tiyiştüü. Al kezde Horezm jana Baktriya sıyaktuu mamleketter tüzülgön. Zamanbap Özbekstandın aymağındağı bayırkı şaarlar bolup Taşkent, Buhara, Samarkand, Hiwa, Şahrisabz, Karşi, Termez jana Margalañ eseptelet.

Bizdin zamanğa çeyinki 329-327 jıldarı Alexander Macedonduk Sogdiana jana Baktriyanı basıp alıp, Baktriyanın jergiliktüü başkaruuçunun kızı Roksanağa üylöngön. Basıp aluuçularğa katuu karşılık körsötülüp, Alexanderdın askerlerin uşul aymakta karmap kaluusun közdöşkön.

Bizdin zamanğa çeyinki IV kılımdan baştap bayırkı Horezmdin güldöşü baştalat. 305-995-jıldarı Horezmdi Afrigidterdin horezmşahtarının dinastiyası başkarğan.

VI—VII kılımdarda Özbekstandın aymağının bölügü Türk Kağanatı jana Sasanid İmperiyasınan köz karandı bolğon Sogdiana jana Baktriyanın kuramına kirgen. Arabtar basıp alğandan kiyin Arab Halifatının kuramına kirgen. Uluttuk-boştonduk kıymıldardan ulam Tahiridi jana Jakubiyon sıyaktuu dinastiyalar payda bolğon. IX kılımdın ekinçi çeyreginen baştap Samaniyler Mawerannahr jana Horosondun aymaktarın biriktirip, Samaniyler mamleketin tüzüşkön. Samaniyler başkarğan uçurda X kılımğa çeyin saktalğan mamleketti başkaruu negizderi tüzülgön. Uşul mezgilde regiondo ilim, madaniyat, poeziya önügüp baştağan.

X kılımdın ayağında Samaniyler mamleketi Karahaniyler jana Gazneviler köçmön elderinin kısımınan ulam kıyrağan.

XII — XIII kılımdın başında azırkı Özbekstandın aymağı, 1219-1221 jıldarı Çıñgızhandın moñgoldoru basıp alğan Horezmşahtar mamleketinin kuramına kirgen. Kiyin Özbekstandın aymağı Çıñgızhandın uuldarı Juçu Han menen Çağataydın ulustarının kuramına kirgen.

XIV kılımda Aksak Temir başkarğan (1336-1405). Soğuştuk jürüştöründö mamleketinin aymağın bir kıyla keñeytken jana köp çekteş aymaktardı basıp algan. al aymaktardın içinde: Persiya, Kiçi Aziya, Tündük İndiya, Zacaucazʹye, Çığış Daşt-i-Kıpçak jana başka. Aksak Temirdin mamleketinin borboru Samarkand bolğon. Temuriyler doorunda aymaktın ilimi jana madaniyatı güldöyt.

1499-jılı Daşt-i-Kıpçak talaasınan azırkı Özbekstandın aymağına Şeybani handın askerleri kirip kelet. Şeybaniyler 1500-1501-jıldarı Temuriylerdin borboru Samarkandı basıp alğandan ulam Temuriyler mamleketi kulağan jana Şeybaniyler mamleketi negizdelgen.

Ubakıt ötkön soñ Şeybaniyler mamleketi Hiwa handığı jana Buhara handığı bolup ekige bölünüp kalğan. Horezmde takka Şeybaniylerdin tuuğandarı Arabşahiyler çığışkan. Buhara handığında başkarğan dinastiya bolup Şeybaniyler bolup turğan (1500-1601). Andan soñ Aştarhaniyler biylikke kelgen. Aştarhaniylerden kiyin takka Mañgıttar çığıp, handıktı Buhara emirligine aylantışkan.

XVIII kılımdın başında Hiwa handığındağı biylik Arabşahiylerden kazak çingizidterine ötkön, kiyin 1770 jıldan 1920 jılğa çeyin koñurat uruusunun dinastiyasının kolunda bolğon.

1709-jıldan 1876-jılga çeyin azırkı Özbekstandın aymagında, "miñ" degen uruusu tüptögön Kokon handıgı bar bolgon.

Orusıya imperiyası Özbekstandın aymagın basıp aluu araketinin başında, bul aymakta üç mamlekettik tüzülüş bar bolçu, alar: Buhara emirligi, Kokon handıgı jana Hiva handıgı. 1876-jılı Orusıya imperiyası Kokon handıgın talkalagan, handık joyuulup, borborduk aymaktarı Fergana oblusunun kuramına kirgen.

XX kılımdın başında Borbor Aziya Orusiya imperiyasının kuramında bolot. Sovettik biylik ornop baştaganda, bütkül Borbor Aziya Sovettik Soyuzdun bölügü bolot. 1924-jıldın 27-oktyabrında Özbek Sovettik Socialisttik Respublikası tüzülöt, borbor şaarı - Samarkan.

1930-jıldın 1-sentyabrında Özbek SSRinin borbor şaarı Samarkandan Taşkenge kotorulat.

1991-jıldın 31-avgustunda Prezident İslam Karimovdun demilgesi menen Özbekstandın köz karansızdıgı jarıyalangan. Oşol ele künü Özbekstandın Jogorku Keñeşi “Özbekstan Respublikasının mamlekettik egemendüülügü jönündögü” toktomun jana "Özbekstan Respublikasının mamlekettik egemendüülügünün negizderi jönündögü" Mıyzamın kabıl algan. Özbek Sovettik Socialisttik Respublikası Özbekstan Respublikası dep atı almaştırılgan.

1-sentyabrda Özbekstandın Egemendüülük Künü belgilenet.

Özbekstandın Konstituciyası 1992-jıldın 8-dekabrında kabıl alıngan.