Ажинияз Косыбай улы
| Ажинияз Косыбай улы | |
| каракалп. Ájiniyaz Qosıbay ulı / Әжинияз Қосыбай улы, өзб. Ajiniyoz Qoʻsiboy oʻgʻli / Ажиниёз Қўсибой ўғли | |
 | |
| Туулган датасы: | |
|---|---|
| Туулган жери: |
Камыш-Бөгөт айылы |
| Өлгөн датасы: | |
| Өлгөн жери: |
Орусия империясы, Аму-Дарыя дивизиясы |
 Ажинияз Косыбай улы Викиказынада | |
Ажинияз Косыбай улы (каракалп. Ájiniyaz Qosıbay ulı / Әжинияз Қосыбай улы, өзб. Ajiniyoz Qoʻsiboy oʻgʻli / Ажиниёз Қўсибой ўғли), каймана аты Зийвар (каракалп. Ziywar / Зийўар) (1824—1878) — каракалпак акыны жана ойчулу, каракалпак адабиятынын эң көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири, бакшы.
Өмүр баяны
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Арал деңизинин түштүк жээгинде, азыркы Каракалпакстандын (Өзбекстан) Муйнак районунун аймагындагы Камыш-Бөгөт айылында туулган. Ашамайлы-саху уруусунан, энеси Кият-балгалы уруусунан болгон. Хорезмдин борбордук медреселеринде: Ширгази-хан жана Кутлуг-Мурад-инак медреселеринде билим алган. Казак, араб, перс, чагатай (эски өзбек), түркмөн тилдерин билген. Ажынияз Косыбай уулу каракалпак тилинде философиялык лирикаларды жазган. Негизги темалары — социалдык адилетсиздик, элдин жакшы жашоого болгон умтулуусу. «Бозатау» поэмасында каракалпактардын Хива хандыгына каршы көтөрүлүшүн (1858—1859) сүрөттөгөн.
Нукуста жана Каракалпакстандын бардык райондорунда көчөлөргө, ошондой эле өлкөнүн ар кайсы бурчтарындагы көптөгөн объекттерге Ажынияздын ысымы берилген. Ажынияздын ысымы менен Каракалпакстандын Кунград районундагы калктуу конуш жана темир жол айрыгы[1], Нукустагы мамлекеттик педагогикалык институт жана №18 жалпы билим берүүчү мектеп, Үстүрттөгү газ-конденсат кени[2], Муйнак районунун Бозатау айылындагы бакча аталган[3].
Муйнак районундагы Ажынияздын күмбөзү 2019-жылы мамлекеттик коргоого алынган[4].
Нукуста, Каракалпакстандын Канлыкөл жана Шуманай райондорунда жана Хорезм облусунун Гурлен районунда Ажыниязга арналган мемориалдык скульптуралык эстеликтер тургузулуп, мамлекеттик коргоого алынган.
Каракалпакстандын эл жазуучусу Караматдин Султанов 2018-жылы «Ажынияз» тарыхый романын жазган[4].
175 жылдыгы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Өзбекстандын президенти Ислам Каримовдун токтомуна ылайык, 1999-жылы өлкөдө Ажынияз Косыбай уулунун туулган күнүнүн 175 жылдыгы кеңири белгиленген[5].
200 жылдыгы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевдин токтомуна ылайык, 2024-жылы өлкөдө Ажынияз Косыбай уулунун туулган күнүнүн 200 жылдыгы кеңири белгиленген[6]. Майрамдоонун алкагында акындын тандалган чыгармаларынын жыйнагы өзбек жана каракалпак тилдеринде жарык көргөн. Каракалпакстандык кинематографисттер тарабынан «Ажынияз» көркөм-публицистикалык тасмасы тартылган[7]. Ташкенттеги Алишер Навои атындагы Мамлекеттик академиялык чоң театрда салтанаттуу адабий-көркөм кече өткөн[8]. Каракалпакстанда «Айт, сен Ажиниёзнинг қўшиқларидан» («Айт, сен Ажынияздын ырларынан») темасында талантуу жаштардын республикалык сынагы өткөрүлгөн[9]. Акындын адабий мурасын изилдөө боюнча эл аралык илимий-практикалык конференциялар уюштурулуп Нукус мамлекеттик педагогикалык институтунда Ажынияздын музейи ачылган[10]. Муйнак районундагы Ажынияздын сөөгү коюлган жердин аймагы көрктөндүрүлүп[11], анын урматына мемориал орнотулган.
Ажынияз Косыбай уулунун туулган күнүнүн 200 жылдыгын майрамдоо ЮНЕСКОнун юбилейлик иш-чараларды өткөрүү планына киргизилген[12].
Түркиянын борборунда ТҮРКСОЙ эл аралык уюмунун колдоосу менен Ажынияз Косыбай уулунун 200 жылдыгы кеңири белгиленген[13].
Чыгармалары
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- «Bozataw»
- «Ájiniyaz benen qız aytısı»
- «Ájiniyaz benen qız Meńeshtiń aytısı»
Булактар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- ↑ Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining „Oʻzbekiston temir yoʻllari” AJga qarashli temiryoʻl vokzali, temiryoʻl stansiyasi va temiryoʻl razyezdi nomlarini davlat tili qoida va meʼyorlariga muvofiqlashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“ qarori (өзб.).
- ↑ Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining „Togʻ-kon sanoati va geologiya sohasidagi ayrim geografik obyektlarning nomlarini davlat tili qoida va meʼyorlariga muvofiqlashtirish hamda yangi nom berish toʻgʻrisida“ qarori (өзб.).
- ↑ Мўйноқда «Ажиниёз боғи» барпо қилинди (фото) (uz), Daryo.uz (12 Апрель 2019). Текшерилген күнү 30 -январь (үчтүн айы) 2026.
- 1 2 Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida“ qarori (өзб.).
- ↑ Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining „Ajiniyoz Qoʻsiboy oʻgʻli tugʻilgan kunning 175 yilligini nishonlash toʻgʻrisida“ qarori (өзб.).
- ↑ О широком праздновании 200-летия выдающегося каракалпакского поэта и мыслителя Ажинияза Косыбай-улы (16 -июль (теке) 2024).
- ↑ Председатель Жокаргы Кенеса ознакомился с выполненными работами на киностудии «Каракалпакфильм».
- ↑ ПРЕСС-РЕЛИЗ: О литературно-художественном вечере памяти по случаю 200-летия со дня рождения сына Ажинияза Косибая (24 -ноябрь (жетинин айы) 2024).
- ↑ Определены победители республиканского конкурса «Песни Айт сен Ажинияза» (13 -ноябрь (жетинин айы) 2024).
- ↑ Ajiniyoz muzeyi ochildi (өзб.) (18 -ноябрь (жетинин айы) 2024).(жеткиликсиз шилтеме)
- ↑ Уникальное творчество поэта воспитывает молодежь (15 -ноябрь (жетинин айы) 2024).
- ↑ В Стамбуле состоялось мероприятие, посвященное 200-летию поэта Ажинияза (10 -декабрь (бештин айы) 2024).
- ↑ В Стамбуле состоялось мероприятие, посвященное 200-летию поэта Ажинияза (10 -декабрь (бештин айы) 2024).
Тышкы шилтемелер
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- Ажинияз Косыбай улы. ndpi.uz. Текшерилген күнү 13 -май (бугу) 2026. Түп булактан архивделген күнү 12 -февраль (бирдин айы) 2015.