Байыркы кыргыздын маданият, чарбачылык, дыйканчылык онугушусу

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

Байыркы кыргыздын маданият, чарбачылык, дыйканчылык онугушусу — Кыргыз тиби гуннулар менен байланыша баштагандан тарта динлин урууларынын калган массаларынан улам кескинирээк түрө айырмалана баштайт. Алмашылып жаткан замандар чегинде, сыягы кыргыз урууларынын динлинсубстратынанолуттуутүрдөбөлүнүүпроцессижүрсөкерек.

Заготовка статьи Бул бүтүрүлбөгөн, сомдомо макала. Сиз, муну оңдоп жана толуктап долбоорго жардам бере аласыз.

Кытайбулактарытарабынанбелгиленгенбул процесс материалдыкмаданияттынэстеликтерибоюнча, атапайтканда, минусиндиккоргонмаданиятынынандан ары өнүгүшүжанаб.з.ч. II кылымгажанаб.з. I—II кылымдарынатаандыкболгонташтыкмаданийэтабынынматериалдарыбоюнчабиркыйлатолукизилденишимүмкүн. Булэстеликтерошолмезгилдегикыргыздардынмаданиятынанкабарбереаларыанык. Таштыкөтмөэтабынынэстеликтериүстүдээрликбайкалбаганчуңкурларгажалгызданкөмүлгөнчоңкөрүстөндөрдөнтурат. Көр 1,5 метрден 4 метргечейинкитереңдиктекурулуп, ичкибеттериустундар же тактайлармененкапталып, кээдетаманына да тактайтөшөлгөн. Көрдөадаттабирганаадамдынжасатыкоюлган, бирок кээдебир эле көрдөкөмүлгөндөрдүн саны үчкөжетет. Бетинегипстен бет кепжабылып, мумиягаайлантып, катырылганөлүктөркөпкездешетурганкөрлөрташтыкэтабынынмүнөздүүөзгөчөлүгүболупсаналат. Бет кептеркөпучурдабоёлгон. Жасаттынжанындатериден, куурайданжанакездемеден, көпучурдакытайшайысынанжасалганкуурчактаржатат. Булжердежасооыгыбоюнчаминусиндиккоргонмаданиятынатаандыккарапаларгаокшогон, бирок мурдабелгисизболгон, арка (дого) жанабурама (эшилме) түрүндөгүоймо-чиймелермененкооздолгонкарапаларкоюлган; мындажыгачтанжасалганбуюмдардынкөптүгүөтөмүнөздүүкөрүнүш, буларташтыктибиндеги, Оглахтыдепаталганалдаканчаирикөрүстөндөрдөөзгөчөкөпучурайт. Аталганкөрүстөндөрдүнматериалдарыбоюнча, байыркыкыргыздардынтурмуш-тиричилигининайрымбирүлгүлөрүнкалыбынакелтирсе болот. Булдоордодыйканчылыкбиркыйлаөнүгүүгөжетишет. Бирок отурукташканчарбаменен катар жашоосунулантыпжаткан мал чарбачылыгы да өзмаанисинжоготконэмес. Адамдардынотурукташыпжашагандыгынкеңириаймактыкамтыганкөрүстөндөрдалилдейт, булболсоадамдардын ал жердеузакмезгил бою жашаптурганынбилдирет; ошондой эле, бугажыгачүйлөргөокшоштурулупбейиттиничкибеттерининжыгачустундармененкапталганы, таруунун даны менентемиркетмендердинкөптүгүайгинеболоалат. Малчарбачылыгындамурдагыдай эле койлорбасымдуулуккылган. Эмгеккуралдарын, асембуюмдардыжанабашка ар түрдүүтурмуш-тиричиликкекеректүүнерселердижасоодотемиркеңириколдонулуп калган. Мындатемирүзөңгүлөрдүнпайдаболгонунжанатемиржоо-жарактардынкеңиритараганынбелгилөөөтөмаанилүү. Мындан башка да, жыгачтан, териден, жүндөнжасалганкөптөгөнбуюмдардан, чеберликмененжасалган бет кептерденжанабашкалардан кол өнөрчүлүгүнүнжакшыөнүккөнүжетишээрликдаанабайкалат.