Балкан вилаяты
| Балкан вилаяты Balkan welaýaty | |
|---|---|
| Вилаят | |
| Калыптарда илмек бар:Калып:Multiple image | |
 Түркмөнстандын картасында Балкан вилаяты | |
| Өлкө | Калып:Өлкө желеги/Turkmenistan |
| Борбору | Балканабад |
| Area | |
| • Total | 139 270 km2 (53 770 sq mi) |
| Population (2022-жылкы каттоо) | |
| • Total | 529,895 |
| • Density | 3,8/km2 (9,9/sq mi) |
| Website | balkan.gov.tm |
Балкан вилаяты Түркмөнстандагы беш вилаяттын эң батышында жайгашканы. Түндүктөн баштап саат жебеси боюнча ал Казакстан, Өзбекстан (түндүк); Түркмөнстандын эки вилаяты (чыгыш), Иран (түштүк) жана Каспий деңизи (батыш) менен чектешет. Борбор калаасы — мурда Небит-Даг деп аталган Балканабад шаары. Аймактын чек аралары мурдагы Красноводск облусунун чек аралары менен бирдей; ал Түркмөн Советтик Социалисттик Республикасынын курамындагы, борбору Красноводск (азыркы Түркмөнбашы) шаарында жайгашкан совет доорундагы облус болгон. Бул облус 20-кылымда бир нече жолу жоюлуп жана кайра калыбына келтирилип, акыры 1988-жылы жоюлган. Бирок, аймактын административдик чек аралары 1991-жылы Балкан вилаяты түзүлүп, борбору Небит-Дагга (кийинчерээк Балканабад болуп өзгөртүлгөн) көчүрүлгөн учурда кайра калыбына келтирилген.
Вилаяттын аянты 139 270 чарчы километрди түзөт жана 529 895 тургуну бар (2022-жылдын баасы боюнча).[1] Булардын бир топ бөлүгүн көчмөн малчылардын үй-бүлөлөрү түзөт.[2] Калктын тыгыздыгы 1 чарчы километрге 3,8 адамды түзүп, бул Түркмөнстандагы эң төмөнкү көрсөткүч болуп саналат.
Башка шаарларына: Берекет, Түркмөнбашы, Гумдаг, Гызыларбат, Хазар, Этрек, жана Эсенгулы кирет.
Балкан вилаятында көмүртектин олуттуу запастары бар, 2019-жылы алар Түркмөнстандын жаратылыш газын өндүрүүнүн 13,9%ын жана мунай өндүрүүнүн 93,1%ын түзгөн.[3] Ал ошондой эле өлкөнүн электр энергиясынын 15,4%ын иштеп чыккан.[3] Суунун өтө аздыгынан улам айыл чарбасы анча өнүккөн эмес, Түркмөнстандын айдоо жерлеринин 4,5%ы гана ушул вилаяттын аймагында жайгашкан.
Каспий деңизинин жээгиндеги Балкан вилаятынын курамына Каспийдеги эң чоң арал болгон Огуржа Ада аралы да кирет.
Тарыхы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]
Көрүнүп тургандай, Балкан тоолорунун эки кыркасынын ортосундагы түздүктө кичинекей конуш жана Балхан аттуу эски шаар болгон. Бул шаардын так жайгашкан жери белгисиз. Якуттун айтымында, Балхан шаары Амударыянын боюндагы эски жолдун жээгинде, Балкан аймагында, Красноводск булуңунан чыгышты көздөй, кийинчерээк Абиверд деп аталып калган Хорезмдин кичинекей шаарына жакын жайгашкан. Мукаддаси урап калган Балхан аттуу шаарды эскерип, ал талкаланганын жана Ниса менен Абиверддин эли малдарына жайыт издөө жана соода кылуу үчүн ал жакка барарын белгилейт. Абул-Гази Бахадур да бул тоону Балхан деген ат менен эскерет. Бартольд Балхан деген аталыш перс тилиндеги балохана (үстүңкү үй) деген сөздөн келип чыккан деп эсептеген. [4]
Балкан тоолору байыркы Байтак жана Мавераннахр уруулары үчүн баш калкалоочу жай катары кызмат кылгандай. 416/1025-жылдары Газневилик Махмуд Жейхундун (Амударыя) түндүгүндөгү түркмөндөргө бул дарыянын түштүгүнө отурукташууга уруксат берген. Алардын айрымдары Абивердге, Серахска жана Нисага, ал эми башкалары Балхандын түздүктөрүнө тарашкан. Бул түркмөндөр жаңы отурукташкан жеринде көп өтпөй эле талап-тоноочулукка жана кыйратууга өтүшкөн. Нишапурдун түндүгүндө катуу кармаш болгон. Бул салгылашууда кырк миңдей түркмөн өлтүрүлүп, аман калгандары "Балхан тоолоруна" качып кетишкен.[4]
6/12-кылымда түркмөндөрдүн Салор уруусу, анын ичинде теке, сарык тармактары Балхан аймагына жана Узбой дарыясынын жээгине отурукташкан. 8/14-кылымда Йомуд түркмөндөрү да бул аймакка таралып, Балхан булуңунун бөлүктөрүн ээлешкен. 10/16-кылымда Шах Тахмасп Iнин (1524–1576) тушунда Балкан тоолорунда йомуд топторунун бар экендиги кабарланган.[4]
1811/1226-жылдан тартып 1881/1298-жылга чейин Түркстандан Кызыл-Арват аймагына кеткен жол Балкан тоолору аркылуу өткөн. 1885-1888-жылдары орустар да бул каттам менен саякатташкан. Ошол мезгилден тартып Балкан булуңу орус соодасынын негизги борборлорунун бирине айланган. Транскаспий темир жолу курулгандан кийин Балкан булуңу (азыркы Түркмөнбашы порту) Узбой жана Ташкент аркылуу Европа менен байланышкан.[4]
Демография
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Балкан вилаятынын калкынын улуттук курамынын таблицасы (2022)
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Таблица: [5]
| Улуту | Жалпы | Шаарда | Айылда | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Калк саны | % | Калк саны | % | Калк саны | % | |
| Түркмөндөр | 496,541 | 93.71% | 402,307 | 92.47% | 94,234 | 99.40% |
| Орустар | 14,412 | 2.72% | 14,356 | 3.30% | 56 | 0.06% |
| Азербайжандар | 7,389 | 1.40% | 7,332 | 1.69% | 57 | 0.06% |
| Өзбектер | 2,895 | 0.55% | 2,721 | 0.63% | 174 | 0.19% |
| Казактар | 2,663 | 0.50% | 2,484 | 0.57% | 179 | 0.19% |
| Армяндар | 2,150 | 0.41% | 2,149 | 0.49% | 1 | 0.00% |
| Лезгиндер | 1,479 | 0.28% | 1,477 | 0.34% | 2 | 0.00% |
| Татарлар | 1,127 | 0.21% | 1,123 | 0.26% | 4 | 0.01% |
| Белуждар | 338 | 0.06% | 262 | 0.06% | 76 | 0.08% |
| Украиндер | 306 | 0.06% | 306 | 0.07% | – | – |
| Перстер | 38 | 0.01% | 30 | 0.01% | 8 | 0.01% |
| Күрттөр | 21 | 0.00% | 19 | 0.00% | 2 | 0.00% |
| Каракалпактар | 19 | 0.00% | 15 | 0.00% | 4 | 0.00% |
| Оогандар | 15 | 0.00% | 11 | 0.00% | 4 | 0.00% |
| Корейлер | 13 | 0.00% | 13 | 0.00% | – | – |
| башка улуттар | 489 | 0.09% | 485 | 0.11% | 4 | 0.00% |
| Жалпы | 529,925 | 100% | 435,120 | 100% | 94,805 | 100% |
Булактар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- ↑ Turkmenistan: Regions, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information.
- ↑ Statistical Yearbook of Turkmenistan 2000-2004, National Institute of State Statistics and Information of Turkmenistan, Ashgabat, 2005.
- 1 2 Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (in Turkmen, Russian, and English). Ashgabat: State Committee of Statistics of Turkmenistan. 2020. p. 42.
- 1 2 3 4 Enāyatollāh Rezā, Balkhan, Encyclopaedia Islamica (Centre for the Great Islamic Encyclopedia), published 31 Khordad 1399, cgie.org.ir
- ↑ .
Тышкы шилтемелер
[түзөтүү | булагын түзөтүү] |
Wikivoyage has a travel guide for Balkan Province. |
- Балкан вилаятындагы туризм(жеткиликсиз шилтеме)Калып:Dead link