Батыш Тимор

Википедия дан

Тимор-Лешти Демократиялык Республикасы
Repúblika Demokrátika Timor-Leste
República Democrática de Timor-Leste

Flag of East Timor.svg Герб
Мамлекеттик Желеги Мамлекеттик Герби
Урааны: «Unidade, Acção, Progresso»
«Биримдик, Аракет, Прогресс»
Гимн: «Pátria»
Файл:East Timor on the globe (Southeast Asia centered).svg и LocationEastTimor.svg
Эгемендүүлүк күнү 20-май 2002

Индонезиядан)

Расмий тили тетум, португалча
Борбор шаары Дили
Ири шаарлар Дили
Башкаруу формасы Жарым-президенттик республика
Президент
Премьер-министр
José Ramos-Horta
Мари Алкатири
Мам. дини Динден тышкары
Аянты
• Жалпы
154 - дүйнөдө
15 007 км²
Калкы
• Бааланган (2016)
Жыштыгы

1 268 671[1] адам (158)
85,3[1] ад./км²
ИДП (САМ)
  • Бардыгы (2016)
  • Ар бир жанга

6,60 млрд[2] $ (161)
5441[2] $
ИДП (номинал)
  • Бардыгы
  • Ар бир жанга

2,70 млрд[2] $ (162)
2189[2] $
Акча бирдиги АКШ доллары (USD, код 840), Индонезиялык рупия (IDR, код 360)
Домени .tl
ISO коду TL
ЭОК коду TLS
Телефон коду +670
Убакыт аралыгы UTC +9

Чыгыш Тимор [7], БУУнун терминологиясы боюнча Тимор-Лесте [8], кээде транслитерация Timor-Leste [9] бар, толук расмий түрү Чыгыш Тимор Демократиялык Республикасы [7] же, ошого жараша, Демократиялык Тимор-Лесте Республикасы — Азия мамлекети, Тимор аралынын чыгыш бөлүгүн, ошондой эле ошол эле аралдын батыш жарымындагы чакан эксклавды (Окуси Амбено провинциясы) жана Атауру чакан аралдарын (түндүгүндө) ээлейт. ) жана Жако (чыгышта). Өлкө 16-кылымда Португал империясы тарабынан колонияланган жана деколонизацияга чейин Португал Тимору деп аталган. 1975-жылдын аягында Чыгыш Тимор өзүнүн көз карандысыздыгын жарыялаган, бирок ошол жылдын аягында аны Индонезия басып алган жана кийинки жылы Индонезиянын 27-провинциясы катары басып алынган. 1999-жылы Бириккен Улуттар Уюму тарабынан колдоого алынган өз тагдырын өзү аныктоо актысынан кийин Индонезиянын өкмөтү аймакты көзөмөлгө албай калган жана 2002-жылдын 20-майында Чыгыш Тимор 21-кылымда биринчи жаңы эгемен мамлекет болгон. Көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин өлкө Бириккен Улуттар Уюмуна жана Португал тилдүү өлкөлөрдүн коомчулугуна кошулган. 2011-жылы Тимор Лесте топтун он биринчи мүчөсү болуу ниети жөнүндө декларация тапшыруу менен Түштүк-Чыгыш Азия мамлекеттеринин Ассоциациясына кошулуу каалоосун жарыялады. Бул Түштүк-Чыгыш Азиядагы христиан динин туткан эки өлкөнүн бири (экинчиси Филиппин).


Окуя Жерималай үңкүрүндө аралдын алгачкы аборигендери мындан 60-50 миң жылдай мурда жашаган. Биздин заманга чейинки 38 миң жылдан бери д. 17 миң жылга чейин д. Жерималай үңкүрүндө эч ким жашабаган, бул деңиз деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу [13]. Болжол менен 4 миң жыл мурун Тиморду байыркы папуа тилдеринде сүйлөгөн австралоид расанын өкүлдөрү жашаган. Кийинчерээк Тиморго азыркы Индонезиянын аралдарынан келген австронезиялык монголоид уруулары отурукташа баштаган. Бул отурукташкандардын акыркысы, кыязы, 16-кылымда тетумдар болгон. Тетумдар аралдын ошол кездеги бардык тургундарынын өнүгүшүнө олуттуу таасирин тийгизген – тетумдардан үлгү алып, алар алгачкы жыйноочулуктан дыйканчылыкка, атап айтканда, күрүч өстүрүүгө өтө башташкан. Бул мезгилде (XIV-XVI кылымдарда) Тиморго Яван, Малай жана Кытай соодагерлери келип, алар Түштүк-Чыгыш жана Түштүк Азия өлкөлөрүндө чоң суроо-талапка ээ болгон сандал дарагын жергиликтүү тургундардан алмашышкан.

Португалиялыктар бул аймакка 16-кылымда келген биринчи европалыктар болгон жана Тимор аралында бир нече конуштарды курушкан, ал эми анын тегерегиндеги аралдар голландиялыктар тарабынан колонияланган. Соодагерлер болгон биринчи португалиялыктар Тиморго 1509-1511-жылдары азыркы Панте Макасар шаарынын аймагында келишкен. 1556-жылы гана биринчи католик миссионерлери пайда болуп, 17-кылымга чейин Лифау алардын ишинин борборуна айланган. 1702-жылы Тимор расмий түрдө Португалиянын колониясы деп жарыяланган. 1769-жылы Чыгыш Тимордун борбору 1520-жылы негизделген Дили конушу болгон. 1859-жылы Лиссабон келишимине ылайык, Тимор Нидерландия менен Португалияга бөлүнгөн, бирок бул эки өлкөнүн Тимордогу ээликтеринин ортосундагы акыркы чек ара 1914-жылы гана аныкталган [14].

Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда аралды Япония басып алган (1942-жылдан 1945-жылга чейин). Согуштан кийин португал бийлиги калыбына келтирилген. Чыгыш Тимор 1974-жылга чейин Португалиянын колониясы болгон. Португалияда болгон Гвоздика революциясынын аркасында колониялар Ангола сыяктуу көз карандысыздыкка ээ болушкан, бирок бул Чыгыш Тимор үчүн трагедия болгон. 1980-1990-жылдары Индонезия өлкөнү оккупациялап, геноциддерди жүргүзүп, Тимордун тарыхы үчүн караңгы мезгил болгон Тиморго өз маданиятын киргизүүгө аракет кылган.

East_Timor_Demo Бул жерде Xanana Gusmão келет, ал 2002-жылы өлкөнүн эгемендүүлүгүн жарыялап, ага эркиндик алып келет.

Prime_Minister_of_Timor_Leste_Xanana_Gusmão


  1. 1.0 1.1 World Population Prospects: The 2017 Revision (англ.). United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (October 2017). — (custom data acquired via website). Текшерилген күнү 14 Ноябрь (Жетинин айы) 2017.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 World Economic Outlook Database. Report for Timor-Leste (англ.). IMF (October 2017). Текшерилген күнү 14 Ноябрь (Жетинин айы) 2017.