Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы катчысы

	Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы катчысы
; Антониу Гутерриш. 2021-жыл ; Кызматты ээлеген ; Антониу Гутерриш ; 1-январь 2017-жыл тарта
Расмий резиденциясы	Бириккен Улуттар Уюмунун штаб-квартирасы
Дайындалган мөөнөтү	5 жыл, жаңы мөөнөткө кайра шайлануу мүмкүнчүлүгү менен
Кызматтын пайда болгону	26-июнь 1945-жыл
Кызматтын биринчи ыйгарылганы	Глэдвин Жебб (м. а.); 24-октябры 1945; Тругве Ли ; 1-февраль 1946
Сайты	www.un.org/sg

Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы катчысы (англ. United Nations Secretary-General) — Бириккен Улуттар Уюмунун башкы административдик кызматкери.

Катчылыкты Башкы катчы жетектейт, ал Коопсуздук Кеңешинин сунушу боюнча Башкы Ассамблея тарабынан беш жылдык мөөнөткө дайындалат жана кайра шайлануу мүмкүнчүлүгү бар. Учурда БУУнун Коопсуздук Кеңешинин туруктуу мүчөсүнүн жараны Башкы катчы болуп лайындалбайт деген жентлмен (жигиттик) макулдашуу бар. Башкы катчынын беш жылдык мөөнөткө кызмат өтөөгө мүмкүнчүлүгү чектелбесе да, бул кызматты эч ким эки жолудан ашык ээлеген эмес.

Башкы катчынын резиденциясы Нью-Йорк шаарынын Тертл-Бей кварталындагы БУУнун штаб-квартирасы^[1].

Милдеттери

Башкы катчы Коопсуздук Кеңешин эл аралык тынчтыкты жана коопсуздукту сактоого коркунуч келтирген көйгөйлөр тууралуу маалыматтар менен камсыз кылат. Башкы катчы эч кандай өкмөттөн же мамлекеттик бийликтерден көрсөтмө албайт. Ал Бириккен Улуттар Уюмунун алдында гана жооптуу. Башкы катчы БУУнун Катчылыгынын кызматкерлерин Башкы Ассамблея тарабынан белгиленген эрежелерге ылайык дайындайт.

Кызмат мөөнөтү жана шайлоо процесси

Башкы катчы беш жылдык мөөнөткө шайланат. Талапкерлерди кароо жабык эшик артында, Коопсуздук Кеңешинин мүчөлөрү тарабынан гана жүргүзүлөт. Коопсуздук Кеңешинин туруктуу мүчөлөрү каалаган талапкерге вето коюуга укуктуу. Бакшы катчыны шайлоодо "аймактык принцип" колдонулат. Акыркы чечимди Башкы Ассамблея кабыл алат жана Башкы катчыны аккламация жолу менен шайлайт^[2].

Аймактык тең салмактуулук принциби

Бийликти басып алууну (узурпацияны) болтурбоо үчүн, Башкы катчылыкка дүйнөнүн ар кайсы аймактарынан келген өкүлдөр дайындалышы керек^[3]^[4].

Жалпы кабыл алынган тажрыйбага ылайык, Коопсуздук Кеңешинин туруктуу мүчөсү болгон өлкөлөрдүн өкүлдөрү Башкы катчылык кызматты ээлебеши зарыл. Аймактык принципти бекиткен жалгыз документ — бул Башкы Ассамблеянын 1997-жылдагы резолюциясы. Окуялардын хронологиясынан көрүнүп тургандай, бул принцип толугу менен сакталбай келет^[5].

Бириккен Улуттар Уюмунун аймактык топтору

Бириккен Улуттар Уюмунун аймактык тобу	Башкы катчылар	Кызмат мөөнөтү
Батыш Европа жана башка мамлекеттер тобу	4	5
Чыгыш Европа мамлекеттеринин тобу	0	0
Латын Америкасы жана Кариб деңизинин мамлекеттеринин тобу	1	2
Азия жана Тынч океан мамлекеттеринин тобу	2	3
Африка мамлекеттеринин тобу	2	3

Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы катчылары

№	Ысымы	Өмүр жылдары	Өлкө	Ыйгарым укуктардын башталышы	Ыйгарым укуктардын аякташы
—	Глэдвин Жебб (м.а.)	25-апрель 1900 — 24 октябрь 1996	Улуу Британия	24-октябрь 1945^[6]	1-февраль 1946^[6]
1	Тругве Ли	16-июль 1896 — 30 декабрь 1968	Норвегия	2-февраль 1946^[7]	10-апрель 1952^[7]
2	Даг Хаммаршөлд	29-июль 1905 — 18-сентябрь 1961	Швеция	10-ноябрь 1952^[8]	18-сентябрь 1961^[8]
3	У Тан	22-январь 1909 — 25- ноябрь 1974	Бирма	30-ноябрь 1961^[9]	1-январь 1972^[9]
4	Курт Валдхайм	21-декабрь 1918 — 14- июнь 2007	Австрия	1-январь 1972^[10]	1-январь 1982^[10]
5	Хавьер Перес де Куэльяр	19-январь 1920 — 4-март 2020	Перу	1-январь 1982^[11]	1-январь 1992^[11]
6	Бутрос Бутрос-Гали	14-ноябрь 1922 — 16- февраль 2016	Египет	1-январь 1992^[12]	1-январь 1997^[12]
7	Кофи Аннан	8-апрель 1938 — 18- август 2018	Гана	1-январь 1997^[13]	1-январь 2007^[13]
8	Пан Ги Мун	13-июнь 1944	Корея Республикасы	1-январь 2007^[14]	1-январь 2017^[14]
9	Антонио Гутерриш	30-апрель 1949	Португалия	1-январь 2017^[15]	азыркы учурда

Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Булактар

Тышкы шилтемелер

Бириккен Улуттар Уюмунун расмий сайты

[1] Teltsch, Kathleen. "Town House Offered to UN"

[2] Appointing the UN Secretary-General

[3] The New York Times. Secrecy Reigns as U.N. Seeks a New Secretary General

[4] The New York Times. A Well-Read Secretary General

[5] Letter from Mogens Lykketoft to All Permanent Representatives and Permanent Observers to the United Nations, 21 July 2016

[:0-6] 1 2 Oxford Dictionary of National Biography. Jebb, (Hubert Miles) Gladwyn, first Baron Gladwyn

[:1-7] 1 2 UN. Secretary-General. Trygve Lie

[:2-8] 1 2 UN. Secretary-General. Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld

[:3-9] 1 2 UN. Secretary-General. U Thant

[:4-10] 1 2 UN. Secretary-General. Kurt Waldheim

[:5-11] 1 2 UN. Secretary-General. Javier Perez de Cuellar

[:6-12] 1 2 UN. Secretary-General. Boutros Boutros-Ghali

[:7-13] 1 2 UN. Secretary-General. Kofi A. Annan

[:8-14] 1 2 UK. Secretary-General. Ban Ki-moon

[15] UN. Secretary-General. Biography

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]