Ботай маданияты
Ботай маданияты — тарыхка чейинки Борбордук Азиянын түндүк бөлүгүндөгү археологиялык маданият (болжол менен б.з.ч. 3700–3100-жж.).[1] Ал азыркы Түндүк Казакстандагы Ботай конушунун атынан аталган. Ботай маданиятынын дагы эки ири объектиси бар: Красный Яр жана Васильковка.[2]
Ботай объектиси Ишим дарыясынын куймасы болгон Иманбурлук дарыясынын жээгинде жайгашкан. Бул жерде кеминде 153 жер төлө-үй табылган. Конуштун бир бөлүгү дарыянын эрозиясынан улам талкаланган (бул процесс дагы деле уланууда) жана токойлорду иштетүү учурунда зыян тарткан.
Археология
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Ботай маданияты жапайы айбандарды уулап, көчүп-конуп жүргөн көчмөн жашоо образынан, негизинен жылкы этине таянган отурукташкан жашоо образына өтүү менен пайда болгон. Ботайлыктардын конуштары жер төлө-үйлөрдөн турган жана салыштырмалуу чоң, туруктуу болгон; эң чоңу — 160тан ашык үйү бар Ботай конушу. Ботай маданияты жылкы багуунун эң алгачкы далилдери менен байланыштырылат. Ботай конуштарынын ичинде жана айланасында өтө көп сандагы жылкы сөөктөрү, короого окшогон тосмолор жана көп өлчөмдөгү жылкынын кыгы табылган, бул ботайлыктар жылкыларды кармап, атүгүл аларды колго үйрөткөнүн ишарат кылат. Археологиялык маалыматтар ботайлыктар отурукташкан малчылар болгонун жана иттерди да колго үйрөтүшкөнүн көрсөтөт.[3]
Бир катар изилдөөчүлөр жылкылар эң алгач Ботайда колго үйрөтүлгөн деп ырасташат.[4] Мурда жылкы сөөктөрүнүн көбү жапайы түргө (Equus ferus) таандык жана жаа, жебе, найза менен ууланган деп эсептелчү. Бирок, 2009-жылы жарыяланган маалыматтар боюнча, карапа идиштерде бээнин сүтүнүн калдыктары жана жылкы сөөктөрүндө колго үйрөтүлгөндөн кийинки өзгөчө белгилер табылган. Бул Ботай маданияты б.з.ч. 3500-жылдары эле колго үйрөтүлгөн жылкыларды колдонгонун далилдейт — бул мурдагы илимий консенсустан дээрлик 1000 жылга эрте. Ботай жылкылары негизинен Пржевальский жылкыларынын ата-бабалары болгон жана азыркы үй жылкыларынын генофондуна 2,7% гана салым кошкон. Демек, азыркы жылкылар башка борборлордо колго үйрөтүлгөн болушу мүмкүн.
Бирок, тиш таштарын анализдеген соңку изилдөөлөр Ботай маданиятынын өкүлдөрү сүт азыктарын колдонбогонун көрсөтүүдө. Бул ачылыш карапалардагы жаныбарлардын майына таянып чыгарылган жылкы сааган деген тыянактарды жокко чыгарышы мүмкүн (эгерде сааган сүт башка максаттарда, мисалы, жаш жаныбарларды багуу үчүн колдонулбаса).
Дамгаард жана башкалар (2018) Ботай жылкылары азыркы кадимки жылкынын (Equus caballus) ата-бабалары эмес экенин ырасташкан, бирок алар баары бир колго үйрөтүлгөн деп эсептешет. Ботай жылкыларынын жаак сөөктөрүндөгү тиштердин жешилүүсү ооздуктар (тизгин же жүгөн) колдонулганын көрсөтөт. Ошондой эле, жылкылардын калдыктарынан "леопард-тактуу" түстү пайда кылган TRPM1 гени табылган. Мындай жылкылар табиятта түнкүсүн көрө албай, жапайы шартта аман калышы кыйын болмок, демек, аларды адамдар багып, коргоп келишкен.
Ботай конуштарында металлургиянын далилдери табылган эмес. Куралдар таштан жана жылкы сөөгүнөн жасалган. Карапа идиштери жөнөкөй формада, негизинен боз түстө жана жылтыратылган эмес (глазурсуз). Кооздуктары геометриялык оймолордон, анын ичинде үч бурчтуктардан жана ромбдордон турган.
Булактар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- ↑ Mair, Victor H.; Hickman, Jane (8 September 2014). Reconfiguring the Silk Road: New Research on East-West Exchange in Antiquity. University of Pennsylvania Press. p. 15. ISBN 978-1-934536-69-8. Retrieved 13 June 2015.
- ↑ Olsen, Sandra; Bradley, Bruce; Maki, David; Outram, Alan (2006). "Community organisation among Copper Age sedentary horse pastoralists of Kazakhstan". In Peterson, D. L. L.M.; Popova, L. M.; Smith, A. T. Beyond the Steppe and the Sown: proceedings of the 2002 University of Chicago Conference on Eurasian Archaeology. Colloquia Pontica #13. Leiden: Brill. pp. 89–111. ISBN 978-90-04-14610-5.
- ↑ SandraOlsen The Early Horse Herders of Botai (англ.) (27 June 2014).
- ↑ Outram, Alan K. et al. (6 March 2009). "The Earliest Horse Harnessing and Milking". Science 323 (5919): 1332–35. doi:10.1126/science.1168594.