Гетеросексуалдуулук
Гетеросексуалдуулук ( б.-грек. ἕτερος — «башка» жана лат. sexus - «жыныс») - карама-каршы жыныстагы адамдардын ортосундагы романтикалык же сексуалдык мамиле же болбосо алардын сексуалдык жүрүм-туруму.
Гетеросексуалдуулуктун башка аныктамалары да бар:
- эмоционалдык, романтикалык ( платоникалык ), эротикалык (сезимталдык) же карама-каршы жыныстагыларга сексуалдык кызыгуу;
- карама-каршы жыныстагы адамдарга сексуалдык кызыгуу жана аларга карата эротикалык тариздеги багыт;
- карама-каршы жыныстагы объектке карата эротикалык багыт;
- Карама- каршы жыныстагы адамдарды тандоо, же болбосо артыкчылык берүү жана аларга жаныстык кызыгуу
«Гетеросексуалдуулук» термини көбүнчө адамдарга карата колдонулат, бирок гетеросексуалдык жүрүм-турум бардык сүт эмүүчүлөрдө жана башка жаныбарларда кездешет, анткени ал жыныстык көбөйүү үчүн зарыл. Сөздүн тар маанисинде "гетеросексуалдуулук" термини сексуалдык ориентациялардын бирин билдирүү үчүн колдонулат.
Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму тарабынан түзүлгөн МКБ-10до гетеросексуалдуулук, бисексуалдуулук жана гомосексуалдуулук сексуалдык ориентациянын үч негизги категориясы катары берилген[1] .
Гетеросексуалдуулук көпчүлүк адамдарга жана эки жыныстуу жаныбарларга мүнөздүү
.svg)
Негизги түшүнүктөр жана терминдер
[түзөтүү | булагын түзөтүү]«Жыныстык» деген сөз биринчи жолу англис тилинде 1382-жылы Латын Библиясынын англис тилине котормосунда колдонулган. Джон Уиклифтин бул атактуу котормосунда, Башталыш 6:19дагы текстте Нухтун кемеси жөнүндө сөз айкашы «маал жынысы жана ургаачы» деген сөз айкашы камтылган. Бул жерде «секс» деген сөз «жыныс», «түр», «раса» деген мааниде колдонулган[2]. XVIII кылымдын аягына чейин англис тилиндеги «секс» сөзү өзүнчө топту, анын ичинде секта, диний топ, партия, каста ж.б. Бул сөздүн мааниси XVIII кылымда гана жыныстык көбөйүү процессине кыскарган.
«Гетеросексуал» термининин заманбап колдонулушу XIX кылымдагы адамдын инсандык өзгөчөлүктөрүн классификациялоо салтына барып такалат. XIX кылымдын башында «сексуалдуулук» деген түшүнүк пайда болгон, ал эми бул түшүнүк жалаң гана физикалык эмес, ошондой эле эмоционалдык көрүнүштөрдү да камтый баштаган. «Гетеросексуал» деген термин «гомосексуал» деген сөз менен катар Карл Мария Кертбени тарабынан 1869-жылы сунушталган. Бул терминдер XIX кылымдын аягында кеңири колдонулбаса да, 1890-жылдардын чамасында Рихард фон Крафт-Эбинг жана Альберт Молль тарабынан кайра колдонууга киргизилген. «Гетеросексуалдуулук» термини «карама -каршы жыныска болгон кызыгуу» маанисинде алгачкы жолу Рихард Крафт-Эбинг тарабынан анын «Сексуалдык психопатия» (1886) аттуу китебинде колдонулган. Крафт-Эбинг гетеросексуалдуулукту тукум улоо максатын көздөгөн туруктуу жана табигый инстинкт деп эсептеген.
XIX жана XX кылымдардын кесилишинде бул термин азыркы маани-маңызынан айырмаланган түшүнүктөрдө да колдонулган. Маселен, 1892-жылы чикаголук психиатр Жеймс Киернан бул сөздү психикалык бузулуу — «психикалык гермафродитизм» дегенди билдирүү үчүн колдонгон.
Бул ат 1920-жылдардын башынан тартып кеңири колдонууга кире баштаган, бирок 1960-жылдарга чейин жалпы эл арасында кеңири тараган эмес. «Гетеро» деген кыскартылган сүйлөшүүчү түрү 1933-жылдан бери белгилүү. «Гетеросексуалдуулук» деген түшүнүк абстрактуу биринчи жолу 1900-жылы катталган. «Гетеросексуал» деген сөз 1923-жылы Мерриам-Вебстердин жаңы эл аралык сөздүгүнө медициналык термин катары киргизилип, «каршы жыныстагылардын бирине болгон оорулуу жыныстык кумар» деген мааниде берилген. Бирок 1934-жылы бул сөздүктүн экинчи, кыскартылбаган басылышында ал «каршы жыныстагылардын бирине болгон жыныстык кумарды көрсөтүү, нормалдуу сексуалдуулук» деп аныкталган.
Булактар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- ↑ Всемирная организация здравоохранения. «Международная классификация болезней 10-го пересмотра» Рздел. «Психологические и поведенческие расстройства, связанные с половым развитием и ориентацией (F66)». Архивировано 2 -август (баш оона) 2021 года.
- ↑ E. J. Haeberle. Die Sexualität des Menschen