Европа менен Азиянын ортосундагы чек ара
Европа менен Азиянын ортосундагы чек ара — Евразия материгин эки дүйнө бөлүгүнө Европа жана Азияга бөлгөн шарттуу кургактык жана суу чеги. Бул чек ара таза геологиялык эмес, көбүнчө тарыхый, маданий жана саясий факторлордун негизинде калыптанган. Түндүк Муз океанынан башталып, Атлантика океанынын курамдык бөлүгү болгон Жер ортолук деңизине чейин созулат[2][3][4][5].
Учурда дүйнөлүк географияда жана картографияда Эл аралык географиялык биоликте (ЭГБ) кабыл алынган чек ара сызыгы негизги стандарт катары колдонулат.
Чек аранын заманбап өтүү сызыгы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Эл аралык географиялык бирлигинин расмий сунуштамасына ылайык, Европа менен Азиянын чек арасы түндүктөн түштүктү көздөй төмөнкү табигый объекттер аркылуу өтөт:
- Кара деңизинин жээги (Кар кысыгы): Түндүк Муз океанынын жээгинен башталат.
- Урал тоолору: Чек ара Урал кырка тоосунун чыгыш этеги же суу бөлгүч кыркасы боюнча өтөт.
- Урал дарыясы: Урал тоолорунан башталган бул дарыянын нугу менен Каспий деңизине чейин созулат (кээ бир булактарда Эмба дарыясы боюнча да каралат).
- Каспий деңизи: Дарыя куйган жерден тарта Каспийдин түндүк-батыш акваториясы аркылуу өтөт.
- Кума-Маныч ойдуңу: Каспий деңизинен Кара деңизге чейинки чек ара Кума жана Маныч дарыялары өткөн ойдуң аркылуу өтөт. Бул вариантта Кавказ тоолору толугу менен Азияга таандык болот.
- Кара деңиз: Ойдуңдан кийинки суу мейкиндиги.
- Босфор кысыгы: Стамбул шаарын европалык жана азиялык бөлүккө бөлгөн негизги кысык.
- Мрамор деңизи: Ички деңиз аркылуу өтөт.
- Дарданелл кысыгы: Эгей деңизине чыгуучу акыркы суу жолу.
- Эгей жана Жер ортолук деңиздери: Түштүктөгү эң акыркы чек ара сызыгы.
Чек аранын өзгөрүшүнүн тарыхы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Дүйнө бөлүктөрүн ажыратуу идеясы байыркы заманда эле пайда болгон, бирок кылымдар бою илимдин өнүгүшү жана жаңы жерлердин ачылышы менен чек ара тынымсыз чыгышты көздөй жылып отурган.
Байыркы доор
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Байыркы грек илимпоздору (Анаксимандр, Геродот) чек араны Жер ортолук деңизи, Эгей деңизи жана Риони (Фазис) дарыясы аркылуу өткөрүшкөн. Кийинчерээк, биздин заманга чейинки ири географ Страбон чек араны Дон (Танаис) дарыясы боюнча чийген. Бул түшүнүк дээрлик эки миң жыл бою өзгөрүүсүз сакталып келген.
XVIII–XIX кылымдар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Орус окумуштуусу Василий Татищев 1720-жылдары географиялык жана биосфералык өзгөчөлүктөрдү изилдеп, чек араны Дон дарыясынан Урал тоолоруна (ал кезде Таш бел деп аталган) жылдырууну сунуштаган. 1736-жылы жарык көргөн эмгектеринде ал Урал тоолорунун эки жагындагы өсүмдүктөр дүйнөсү, жаныбарлары жана дарыялардын агымы эки башка экенин далилдеген. Ошондон тарта Урал тоолору негизги чек ара катары кабыл алына баштаган.
Кеңештер бирлигиндеги талкуулар (1950–1960-жылдар)
[түзөтүү | булагын түзөтүү]1958-жылы СССР Географиялык коомунун Москва филиалында чек ара маселеси кайрадан каралган. Илимпоздор Урал тоолорунун кыркасынан баштап, чек араны Урал дарыясы, андан кийин Кавказдын кырка тоосу эмес, Кума-Маныч ойдуңу аркылуу өткөрүү геоморфологиялык жактан туура деген чечимге келишкен. Бул чечим Эл аралык географиялык союз тарабынан да колдоого алынган.
Талаш-тартыштуу аймактар жана башка варианттар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Географтар арасында дагы деле бирдиктүү пикирге келе элек бир нече варианттар бар:
- Кавказ кырка тоосу боюнча: Кээ бир батыш өлкөлөрүнүн (өзгөчө АКШ жана Улуу Британиянын) географиялык мектептери чек араны Кума-Маныч ойдуңу эмес, Кавказ тоолорунун суу бөлгүч кыркасы боюнча өткөрүшөт. Бул учурда Европанын эң бийик чокусу Монблан эмес, Кавказдагы Эльбрус тоосу болуп калат.
- Казакстандын аймагы: Эгер чек ара Урал дарыясы менен өтсө, Казакстандын Батыш Казакстан жана Атырау облустарынын бир бөлүгү Европага кирет. Ал эми чек араны Эмба дарыясы менен чийген карталарда Европанын аймагы дагы бир аз кеңейет.
Эки дүйнө бөлүгүндө жайгашкан мамлекеттер
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Чек аранын ушул сызыктар аркылуу өтүшүнөн улам, кээ бир мамлекеттер бир эле учурда Европада да, Азияда да жайгашкан:
| Мамлекет | Европалык бөлүгү | Азиялык бөлүгү |
 Орусия |
Өлкөнүн батыш бөлүгү (калктын 75% жашайт) | Сибирь жана Чыгыш аймактары |
 Түркия |
Чыгыш Фракия (саясий жана маданий мааниси чоң) | Анатолия (өлкөнүн негизги бөлүгү) |
 Казакстан |
Батыш Казакстан аймагы (Урал дарыясынын батышы) | Өлкөнүн калган негизги аймагы |
Белгилей кетүүчү жагдай:
Азербайжан жана
Грузия мамлекеттери эгер чек ара Кавказ тоолору аркылуу өтөт деп эсептелсе, чек ара тилкесинде калышат. Бирок саясий жана маданий жактан бул өлкөлөр көбүнчө Европа мейкиндиги менен тыгыз байланышта.
Чек арадагы символикалык эстеликтер
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Европа менен Азиянын чек арасы өткөн Урал тоолорунда жана Урал дарыясынын боюнда (мисалы, Оренбург, Екатеринбург шаарларынын четинде, Казакстандын Атырау шаарында) ондогон символикалык стелалар жана эстеликтер орнотулган. Бул жерлер туристтер эң көп каттаган жана бир эле убакта эки дүйнө бөлүгүндө турууга мүмкүн болгон уникалдуу географиялык чекиттер болуп саналат.
- Белорецк — Учалы — Миасс жолундагы «Европа» жана «Азия» сталлалары 54°05′42″ с. ш. 59°04′06″ в. д.HGЯO
Булактар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- ↑ Pierre Foncin. La deuxième année de géographie. Edité par Armand Colin: 1880
- ↑ English: Kazakh Encyclopediasy Limited LiabilityPartnership Русский: Казахстан. Национальная энциклопедия.
- ↑ Кавказ (природная страна) (орусча) (30 -март (жалган куран) 2023). Текшерилген күнү 19 -июнь (кулжа) 2026. Түп булактан архивделген күнү 14 -август (баш оона) 2025.
- ↑ Caucasus Mountains, Facts, & Map (англ.). www.britannica.com (4 February 2025).
- ↑ Methodology. unstats.un.org.
Комментарийлер
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- ↑ Дүйнөнүн айрым бөлүктөрүн Кума-Маныч ойдуңу аркылуу өткөрүү мүмкүнчүлүгү көрсөтүлгөн, бул чек араны Чоң Кавказ боюнча өткөрүүдө Түндүк Кавказ дагы Орусиянын европалык бөлүгүнө кириши мүмкүн, ал эми Азербайжан менен Грузиянын аймактарынын кичинекей бөлүктөрү Европада да жайгашышы мүмкүн.