Жаңы Израиль шекели

Жаңы Израиль шекели (кырг.)
	New Israeli Sheqel (аңгл.) ; Nouveau shekel israélien (фр.)
	50 шекел
	Коддор жана белгилер
ISO 4217 коддору	ILS (376)
Аббревиатуралар	₪
	Жүгүртүү чегарасы
Эмитент	Израиль
Расмий түрдө	Палестина
	Туунду жана параллелдүү бирдиктер
Бөлчөктүү	Агора (1⁄100)
	Жүгүртүүдөгү банкноттор жана монеталар
Монеталар	10 агор, ½, 1, 2, 5, 10 шекел
Банкноттор	20, 50, 100, 200 шекел
	Тарыхы
Мурда колдонулган валюта	Эски Израиль шекели (YER); Израиль фунту (ILP)
	Банкноттор жана монеталар өңдүрүшү
Эмиссиялык борбор	Израиль банкы
	www.boi.org.il
	Курстар 10 Апрель 2015-жылга көрсөтүлгөн
1 KGS	= 0,06152 ILS
1 USD	= 3,943 ILS
1 EUR	= 4,168 ILS
1 GBP	= 5,767 ILS
1 JPY	= 0,03272 ILS
	Курстар ЭВФ, ЕББ жана КРУБ маалыматтары боюнча автоматтык түрдө жаңыртылып турат.
	2021-жылдык инфляция
Инфляция	2,8%
	Жаңы Израиль шекели Уикиказынада

Жаңы Израиль шекели (евр. שקל חדש) — Израилдин улуттук акча бирдиги. ISO 4217 стандарты боюнча тамга коду — ILS, сандык коду — 376. Расмий белгиси — ₪, эмитенти — Израиль банкы. Бир шекел 100 агорадан турат.

Тарыхы

Израилдин фунту (1952–1980)

1948-жылдын 14-майында Израиль мамлекети түзүлгөндөн тартып 1952-жылга чейин Англия-Палестина банкы Палестина фунтунун банкнотторун чыгарып турган. Бул акча бирдиги фунт стерлингге барабар болгон (£P1 = £1). 1952-жылы банк өз атын «Банк Леуми ле-Исраэль» (евр. בנק לאומי לישראל — «Израилдин Улуттук банкы») деп өзгөрткөн, ал эми валютанын аталышы «Израил фунту» (лйра йисраэлит) деп аталып калган^[2].

1955-жылдан тартып, банкнот чыгаруу милдетин жаңы түзүлгөн Израил банкы өзүнө алган. Ошондон кийин банкноттордо еврейче аталышы гана жазыла баштаган жана «IL» белгиси колдонулган. 1954-жылдын 1-январынан тартып фунт стерлингге болгон байланышы үзүлүп, 1960-жылы валюта эң кичинекей бөлүгү 1000 прутадан 100 агорага өзгөртүлгөн.

1960-жылдары «лира» (евр. לִירָה) деген сөз латын тилинен алынган сөз болгондугуна байланыштуу талкуу чыккан. Натыйжада мыйзам кабыл алынып, каржы министри валюта аталышын «лирадан» еврейче «шекелге» (שקל) өзгөртүүгө милдеттендирилген. Министрге өзгөртүү датасын өз каалоосу боюнча белгилөөгө уруксат берилген. Бул мыйзам 1980-жылдын февраль айында күчүнө кирген жана ошондо «Израиль шекели» (азыркы «эски шекел») аталашы киргизилген. Эски шекел 10 фунтка 1 шекел курсунда алмаштырылган (IL10 = IS1).

Шекел (1980–1985)

1980-жылдын 24-февралынан 1985-жылдын 31-декабрына чейин «эски шекел» Израилдин улуттук валютасы болгон. Мурунку Израил фунту сыяктуу эле, шекел дагы 1960–1970-жылдарда чет элдик валюталарга салыштырмалуу тез наркын жоготкон. 1980-жылдардын башында өлкөдө гиперинфляция күчөп, акча наркы тез түшүп, 1985-жылы жүргүзүлгөн экономикалык турукташтыруу программасынан кийин инфляция көзөмөлгө алынып, 1986-жылдын 1-январында жаңы шекел киргизилген. Жаңы бир шекелдин курсу 1000 эски шекелге барабар болгон (IS1000 = ₪1)^[2].

Жаңы шекел (1985–бүгүнкү күнгө чейин)

1980-жылдардагы экономикалык кыйынчылыктардан кийин Израиль банкы менен өкмөтү, каржы жана акча саясатын этияттык менен жүргүзө баштаган. Ошондой эле базар экономикасына негизделген реформалар ишке киргизилип, эркин соода келишимдери түзүлгөн. Жыйынтыгында Израилдин экономикасынын атаандаштык жөндөмү арткан. Өлкө илим-билим жана өнөр жай тармактарына ири инвестицияларды салып, экспортту көбөйтүп, жаңы рынокторго чыга алган^[2].

Бул факторлордун негизинде инфляция деңгээли төмөн бойдон калып, 2010-жылга карата өлкөнүн төлөм балансы оң абалда болгон. Натыйжада шекелдин наркы мурдагыдай түшпөстөн, тескерисинче, 2001–2011-жылдар аралыгында АКШ долларына салыштырмалуу 20% жогорулаган^[3].

2003-жылдын 1-январынан тартып жаңы шекел эркин алмашылуучу валюта болуп калган. 2006-жылдын 7-майынан тартып Чикаго товардык биржасында шекел боюнча туунду келишимдер менен соода жүргүзүү мүмкүнчүлүгү ачылган^[4]. Жаңы шекел дүйнөдөгү 20 эл аралык валюта рыногунда фьючерс келишимдери эркин жүргүзүлгөн негизги валюталардын катарына кирген. 2008-жылдын 26-майында CLS Bank International шекел боюнча төлөм эсептерин жүргүзө баштаган, бул анын толук конверттелүүчү валюталардын бири кылган.

Азыркы учурда шекелдин курсу Израилдин саясатына байланыштуу туруксуз мүнөзгө ээ. 2023-жылдан тартып бир катар өлкөлөр Израиль менен экономикалык кызматташтыкты токтоткондуктан, шекелдин валюта рыногундогу абалы начарлаган^[5]^[6]^[7]^[8].

Монеталар

Биринчи жолу 1985-жылы монеталардын жаңы түрлөрү жүгүртүүгө киргизилген. Монеталарды Түштүк Кореянын Korea Minting and Security Printing Corporation (KOMSCO) ишканасы чыгарат^[9].

Сүрөт	Номинал	Диаметр (мм)	Калыңдыгы (мм)	Салмагы (г)	Материал	Сүрөттөөмөсү			Дата
Сүрөт	Номинал	Диаметр (мм)	Калыңдыгы (мм)	Салмагы (г)	Материал	Кыры (гурт)	Аверс	Реверс	чыгарылган	алынган
	1 агора	17	1,2	2	92 % жез 6 % алюминий 2 % никель	жылмакай	Израилдин герби, байыркы галера, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган	номинал, дата	1985-жыл 4-сентябрь	1991-жыл 1-апрель
	5 агора	19,5	1,3	3		жылмакай	Израилдин герби, байыркы галера, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган			2008-жыл 1-январь
	10 агора	22	1,5	4		жылмакай	Израилдин герби, байыркы галера, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган			жүгүртүүдө
	½ шекель	26	1,6	6,5		жылмакай	лира	номинал, дата, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган		жүгүртүүдө
	1 шекель	18	1,8	4	75 % жез 25 % никель	жылмакай	лилия, ивритче «Йехуд» жазуусу, Израилдин герби	номинал, дата, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган	1985-жыл 4-сентябрь	жүгүртүүдө
	2 шекель	21,6	2,3	5,7	никель жана болот	жылмакай	Эки мүйүзү жана Израилдин герби	номинал, дата, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган	2007-жыл 9-декабрь	жүгүртүүдө
	5 шекель	24	2,4	8,2	мельхиор 75 % жезь 25 % никель	жылмакай	түркүк капители, Израилдин герби	номинал, дата, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган	1990-жыл 2-январь	жүгүртүүдө
	10 шекель	23, ортосу 16	2,2	7	шакекчеси: никель жана болот ортосу: коло	кесикче	жети жалбырактуу курма жана эки себет, даталар, Израилдин герби, байыркы жана азыркы еврей тилдеринде «Сиондон куткаруу үчүн» жазуусу	номинал, дата, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган	1995-жыл 7-февраль	жүгүртүүдө

Банкноттор

Биринчи серия (1985–1999)

1985-жылдын 4-сентябрынан тартып жаңы банкноттор жүгүртүүгө киргизиле баштаган. Биринчи болуп ₪5, ₪10 жана ₪50 номиналындагы банкноттор чыккан. Кийин 1986-жылдын 8-майында ₪1 номиналындагы банкноту жана ошол эле жылдын 19-августунда ₪100 номиналындагы банкноту чыгарылган. 1988-жылдын 2-апрелинде ₪20, ал эми 1992-жылдын 16-февралында ₪200 номиналындагы банкноттор жүгүртүүгө киргизилип, банкноттордун бул сериясы толукталган^[10].

₪1, ₪5 жана ₪10 номиналындагы банкноттор мурдагы 1000, 5000 жана 10 000 шекелдин негизиндеги дизайн менен чыгарылып, номиналы гана өзгөртүлгөн^[10].

Кийинчерээк ₪1, ₪5 жана ₪10 банкноттору монеталар менен алмаштырылган. Алгачкы чыгарылыштагы айрым монеталардын бетине ошол банкноттордо сүрөттөлгөн белгилүү адамдардын элестери түшүрүлгөн^[10].

Биринчи серия^[10]
Сүрөт	Номинал	Өлчөмү (мм)	Түсү		Сүрөттөөмөсү		Басып чыгарылгын датасы	Колдонуудан чыгарылган датасы
Сүрөт	Номинал	Өлчөмү (мм)	Түсү		Алдыңкы бети	Арткы бети	Басып чыгарылгын датасы	Колдонуудан чыгарылган датасы
	₪1	76×138		жашыл	Маймонид	Маймонид коюлган Тиберия	1986-жыл 8-май	1995-жыл
	₪5	76×138		көк	Леви Эшколь	Суу түтүгү	1985-жыл 4-сентябрь	1995-жыл
	₪10	76×138		кызгылт сары	Голда Меир	1948-жылы Голда Мейрдин Москвага Израилдин элчиси катары келген учуру	1985-жыл 4-сентябрь	1995-жыл
	₪20	76×138		боз	Моше Шарет	Герцлия гимназиясынын имараты	1988-жыл 2-апрель	2000-жыл 1-июль
	₪50	76×138		кызгылт көк	Шмуэль Йосеф Агнон	Иерусалимдин пейзажы	1985-жыл 4-сентябрь	2000-жыл 1-июль
	₪100	76×138		күрөң	Ицхак Бен-Цви	Пекиин синагогасы	1986-жыл 19-август	2000-жыл 1-июль
	₪200	76×138		кызыл	Залман Шазар	Шазар тарабынан демилгеленген милдеттүү билим берүү мыйзамынын символу катары столдо жазып жаткан кыз, фондо еврей тамгалары	1992-жыл 16-февраль	2000-жыл 1-июль

Экинчи серия (1999–2017)

Экинчи сериядагы банкноттор 1999-жылы жүгүртүүгө чыгарылып, 2005-жылга карата биринчи сериядагы банкнотторду толугу менен алмаштырган^[11].

1995-жылы Ицхак Рабин өлтүрүлгөндөн көп өтпөй, анын сүрөтү түшүрүлгөн ₪500 номиналындагы банкнот чыгаруу планы жарыяланган. Бирок өлкөдөгү инфляциянын төмөн болушуна байланыштуу мындай чоң номиналдуу купюрага муктаждык болбой, ₪500 номиналындагы банкнот басып чыгарылган эмес.

Экинчи серия^[11]
Сүрөт	Номинал	Өлчөмү (мм)	Түсү		Сүрөттөөмөсү		Басып чыгарылгын датасы	Колдонуудан чыгарылган датасы
Сүрөт	Номинал	Өлчөмү (мм)	Түсү		Алдыңкы бети	Арткы бети	Басып чыгарылгын датасы	Колдонуудан чыгарылган датасы
	₪20	71×138		жашыл	Моше Шарет	Экинчи дүйнөлүк согуштагы жөөт ыктыярчылары, күзөт мунарасы	1999-жыл 3-январь
	₪20	71×138		жашыл	Моше Шарет	Экинчи дүйнөлүк согуштагы жөөт ыктыярчылары, күзөт мунарасы	2008-жыл 13-апрель
	₪50	71×138		кызгылт сары	Шмуэль Йосеф Агнон	Агнондун дептери, калеми жана көз айнеги	1999-жыл 31-октябрь
	₪100	71×138		күрөң	Ицхак Бен-Цви	Пекиин синагогасы	1999-жыл 3-январь
	₪200	71×138		кызыл	Залман Шазар	Сафеддеги көчө жана Шазардын Сафед жөнүндөгү эссесинен алынган текст	1999-жыл 31-октябрь
	₪500			көк	Ицхак Рабин	Маркум премьер-министрдин өлтүрүлүшүнүн алдында сүйлөгөн сөзүнөн үзүндү	Басылып чыккан эмес

Үчүнчү серия (2014– а.у.)

Комитет жаңы сериядагы банкноттордо көрүнүктүү еврей акындарынын сүрөттөрү чагылдырылышы керек деген сунуш берген. Алардын катарында Рахель Блувштейн, Шауль Черниховский, Лея Голдберг жана Натан Альтермандар болгон^[12].

Бирок 2010-жылдын декабрында жарыяланган маалыматта жаңы банкноттордо Менахем Бегин, Ицхак Рабин, Рахель жана Шмуэль Йосеф Агнондун сүрөттөрү түшүрүлө турганды айтылган. Бегиндин үй-бүлөсү бул чечимге каршы чыккандан кийин, комитет баштапкы сунушун кайра кабыл алган.

2012-жылдын 14-ноябрында Израил банкы жаңы банкноттордун сериясыясыны дизайн боюнча иштери акыркы этапта экенин жарыялаган. Жаңы сериядагы биринчи ₪50 номиналындагы банкнот 2014-жылдын 16-сентябрында жүгүртүүгө кирген. 2015-жылдын 23-декабрында ₪200 номиналындагы банкнот чыккан. ₪20 жана ₪100 номиналындагы банкноттор 2017-жылдын 23-ноябрында чыгарылып, «С сериясындагы» банкнотторду чыгаруу толугу менен жыйынтыкталган^[13].

Жаңы банкноттор Швейцариядагы Orell Füssli Security Printing басмаканасында чыгарат^[14].

Үчүнчү серия^[13]
Сүрөт	Номинал	Өлчөмү (мм)	Түсү		Сүрөттөөмөсү		Басып чыгарылгын датасы	Колдонуудан чыгарылган датасы
Сүрөт	Номинал	Өлчөмү (мм)	Түсү		Алдыңкы бети	Арткы бети	Басып чыгарылгын датасы	Колдонуудан чыгарылган датасы
	₪20	129×71		кызыл	Рахель Блувштейн	Галилей деңизинин жээгинин көрүнүшү	2017-жыл 23-ноябрь
	₪50	136×71		ачык жашыл	Саул Черниховский	«Мен ишенем» поэмасынан кыска үзүндү	2014-жыл 16-сентябрь
	₪100	143×71		кызгылт сары	Леа Гольдберг	Жейрендердин тобу, «Ак күндөр» поэмасынан кыска үзүндү	2017-жыл 23-ноябрь
	₪200	150×71		көгүш	Натан Альтерман	Ай нурундагы флора, «Таң ыры» поэмасынан кыска үзүндү	2015-жыл 23-декабрь

Булактар

Тышкы шилтемелер

Израиль банкы

[1] Bank of Israel. Economic indicators: Inflation And Monetary Policy

[:0-2] 1 2 3 IVRIKA. Шекель: банкноты и монеты, история израильских денег

[3] CME Group. Israeli Shekel

[4] CME to Launch Foreign Exchange Contract on Israeli Shekel(жеткиликсиз шилтеме)

[5] Deutsche Welle. Israel sanctions: Who has imposed curbs over Gaza war?

[6] Globes. Shekel volatility after US tariffs announcement

[7] BBC. Macron calls to halt arms deliveries to Israel in Gaza war

[8] Reuters. Israel shekel stumbles on Iran, Hezbollah attack concerns

[9] Voice of America (VOA). S. Korea Makes Money by Making Money

[:1-10] 1 2 3 4 Bank of Israel. First Series of the New Sheqel

[:2-11] 1 2 Bank of Israel. Second Series of the New Sheqel

[12] Израиль для Вас. Новые израильские деньги: вместо политиков поэты

[:3-13] 1 2 Bank of Israel. Third Series of the New Shekel,2014

[14] Minuten. Israel lässt in Zürich Geld drucken

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

Азия валюталары
Араб жарым аралы	Бахрейн динары · Йемен риалы · Катар риалы · Кувейт динары · БАЭ дирхамы · Оман риалы · Сауд риялы
Жакынкы Чыгыш	Жаңы Израиль шекели · Иордан динары · Ирак динары · Иран риалы · Ливан фунту · Сирия фунту · Түрк лирасы
Орто Азия	Кыргыз сому · Казак теңгеси · Тажик сомониси · Түркмөн манаты · Өзбек суму
Түштүк Азия	Ооганстан афганиси · Бангладеш такасы · Бутан нгултруму · Индия рупийи · Мальдив руфиясы · Непал рупийи · Пакистан рупийи · Шри-Ланка рупийи
Түштүк Кавказ	Орусия рубли (Абхазия апсары · Түштүк Осетия зарини) · Грузия лариси · Азербайжан манаты · Армения драмы
Түштүк-Чыгыш Азия	Кытай юаны (Гонконг доллары · Макао патакасы · Жаңы Тайвань доллары (Тайвань доллары)) · Моңгол төгрөгү · Орусия рубли · Жапон иенасы · Түштүк Корея вону · Түндүк Корея вону
Чыгыш Азия	Бруней доллары · Вьетнам донгу · Индонезия рупийи · Камбожа риели · Лаос кипи · Малайзия ринггити · Мьянма кяты · Сингапур доллары · Тайланд баты · Филиппин песосу
Башка валюталар	«Ислам мамлекетинин» динары