Жеңичке
| Шаар
Жеңичке 
| ||||||||||||||||||||||
Жеңичке (укр. Генічеськ, крым-тат. Eniçe, Ğeniç, Ceniçe, каз. Жіңішке) — Украинанын түштүгүндөгү шаар, Херсон облусунун Жеңичке районунун борбору. Өттүк куймасынын жана Жеңичке кысыгынын жээгинде жайгашкан. Арабат бели менен бирге деңиз, климаттык жана жарым-жартылай баткактуу курорт болуп саналат.
Аталышы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]"Жеңичке" аталышынын келип чыгышы кырым татарларынын "жениче" - ичке дегени менен байланыштуу, эми бул кысыктын аталышы, анын толкундары шаардын кумжээктерин жууп турат.
Жеңичке жөнүндө биринчи жолу Екатерина IIнин 1784-жылдын 10-февралындагы буйругунда айтылат. Карапайым калк үчүн алгач балык уулоо кесип болгон, андан кийин алар дыйканчылык жана туз казуу менен алектене башташкан. Кийинчерээк Жеңичке деңиз жээгинде балык уулоочу, порт жана курорттук шаар катары өнүккөн.
20-кылымдын биринчи жарымында шаардын ырасмый украин аталышы Геническе (укр. Генічеське) болгон[1].
Географиялык жайгашуусу
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Жеңичке Кара деңиздин ойдуңунда, Азак деңизинин жээгинин түндүк-батыш бөлүгүндө, Арабат белинин түндүк четинин Жеңичке кысыгы менен кошулган жеринде, Өттүк куймасын Сываш менен байланыштырган жерде жайгашкан. Бул аймакта байыркы замандан бери эле адамдар жашап келишкен. Уламыштуу амазонкалар, скифтер, сарматтар, арилер, киммерийлер, гректер, татарлар - алардын баары бул жерлерде ар кайсы мезгилде жашаган.
Тарыхы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Байыркы Жеңичке
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Биздин заманга чейинки 440-жылы Геродот азыркы Жеңичке шаарына келип, скифтер катакомбаларга алтын көмүшкөн деген уламышты жазып алган. Бул ошондой эле скифтердин негизги душмандары болгон перстер азыркы Мелитополго (ал кезде скифтердин борбору болгон) келишкенине байланыштуу болгон. Скиф падышасы кетүүгө аргасыз болгон. Ал өзүнүн бардык байлыгын Кырымга алып баруучу катакомбаларга көмгөн, бирок бүгүнкү күндө ал катакомбалар урап калган жана аларды казуу керек. Ал алтынды тапкысы келген эр жүрөктөр бар.
Жеңичкенин тарыхы бизди Солин конушунун аталышына алып келет. 13–15-кылымдардагы генуялык соодагерлер чындыгында Кырымда бийликти кырым татарлары менен бөлүшүп, деңиз саякаттарында портоландар деп аталган карталарды колдонушкан.
Түндүк Азов деңизинин колониялык шаарлары биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын ортосунда толук кандуу жашоо өткөрүп жатышкан. "Птолемей боюнча Кара деңиз жээгинин картасы"нда көрсөтүлгөн Азак деңизинин түндүк-батыш жээгиндеги Акр жана Лея деген алгачкы грек конуштары азыркы Жеңичке шаарынын жанында жайгашкан, ал эми анын аймагында Новая Фортеция жайгашкан. Муну 1562-жылы англиялык Энтони Женкинсон тарабынан түзүлгөн жана фламанддык географ жана картограф Абрахам Ортелиус (Бельгия, 1590) тарабынан "Жер планетасынын көз жоосун алган көрүнүшү" атласындагы биринчи географиялык атласка кирген "Кырымдын картасы" тастыктайт.
Кырым кандыгы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Көп жылдар бою жергиликтүү тарыхчылар Жеңичкедеги кырым татар же түрк чептеринин калдыктарын издеп келишкен. Алар бул жерде Кырым хандыгынын доорунан бери аскердик чептин бар экенин тастыктай алышкан.
Атактуу түрк саякатчысы Эвлия Челеби өзүнүн "Кооз Ченишке сепилинин мактоосу" аттуу китебинде Геническ чебине бүтүндөй бир бөлүм арнаган, ал 1640-жылы Кырым ханы тарабынан Арабат белинин түндүк бөлүгүндө курулган тактай чатыры жана металл дарбазалары бар чеп курулушуна арналган. Ал ар кайсы жерлерде чепти мунара деп атайт. "Ченишке сепилинин" ("Жеңичке" деп которулат) дагы мунара чеп болгон деп болжолдоо логикалуу.
Жеңичке аймагындагы 1772-жылдагы аскердик картада батарея белгиси бар. Ошол кездеги мүмкүнчүлүктөр керексиздиктен улам орус аскерлери тарабынан талкаланган: князь В.М. Долгоруковдун армиясынын бир бөлүгү 1771-жылдын жайында жарым аралга кирип, Капаны ээлеп, айланасындагы бардык аймактарды түрк аскерлеринен бошоткон. Андан кийин аскердик операциялар көпкө созулганы менен, картада татар-түрк символдору жок, бул 1772-жылы орус жана түрк күчтөрүнүн чыныгы катышын чагылдырат. Арабат жана Тавриянын башка стратегиялык пункттары (анын ичинде Жеңичке) Орусия империясынын көзөмөлүндө болгон.
1738-жылдагы аскердик картада 1737-жылы Ласи армиясынын жортуулу көрсөтүлгөн. Андагы жарым арал түзмө-түз крым татар же түрк чептеринин символдору - жарым айлуу мунаралар менен капталган. Бирок Геничи ("Геничи") буга чейин эле орус гарнизонунун жайгашкан жери катары белгиленген (стилизацияланган калкан жана жылдыздар).
"Геническ" аталышы мааниси боюнча түрк тилиндеги "суюк суу" деген сөз айкашына эң жакын. Эгерде бул жакындык келечекте жокко чыгарылбаса, шаардын негизделген күнүн 1640-жылдан кечиктирилбеген убакытка байланыштырса болот, ал кезде "суюк суунун оозундагы мунара" курулган (ал ошондой эле "Ченишке сепили", ногой тилинде - "Жениче", башкача айтканда, "Жаңы Ичке"), ал 1685-жылдагы байланыш картасында белгиленген. Кысыктын материктик жээгинде, шексиз, чеп жана кысык менен бирдей аталыштагы конуш, башкача айтканда, Ичке Суу болгон. Муну 1687-жылы Й. Сандрарт тарабынан жарыяланган Крымдын картасы тастыктайт. Гениче аскердик чеп бул жерде 1736-жылдан бери жайгашкан. Геническ 227 жыл эмес, кеминде жарым кылымга көбүрөөк убакыттан бери жашап келет.
Украинанын түштүгү колонияланган сайын Жеңичкенин мааниси өскөн. Көптөгөн муундардын аракети менен варягдардан гректерге чейинки жол кайра жанданган, анда башка көптөгөн шаарлардын катарында Геничи чеп шаары (кийинчерээк Жеңичке жана Усть-Азовское) турган. Орус-түрк согуштары учурунда, башкача айтканда, дээрлик 20-кылымдын башына чейин Жеңичке Азов жээгиндеги Орусиянын эвакуация, азык-түлүк жана коргонуу пункту бойдон калган. 1853-1856-жылдардагы Кырым согушу учурунда ал душмандын аскерлеринин материкке карай жылышына ийгиликтүү каршылык көрсөткөн.
Жеңичке 19-20-кылым
[түзөтүү | булагын түзөтүү]
19-20-кылымдардын чегинде Таврия губерниясынын Мелитополь поветиндеги мамлекеттик айыл, шаарча, поселок (1837-жылдан бери) жана шаар (1903-жылдан бери) Жеңичке балык, туз жана дан соодасы менен белгилүү болгон. Анын тегерегинде, негизинен Жоңгор жарым аралында, белгилүү "арнаутка" буудайы өстүрүлгөн. Дан экспорттолгон. Портто Англиядан, Франциядан жана башка өлкөлөрдөн келген кемелер токтоп турган.
1897-жылы Жеңичкеде 2816 жөөт (калктын 34,9%), 1910-жылы 4786 (36,9%), 1914-жылы 4874 жөөт жана 42 карайт, 1923-жылы 1841 жөөт, 1926-жылы 1926 жөөт жашаган.
2022-жылдын 24-февралында шаарда жарылуулардын үнү угулган[2]. Ошол эле күнү орус аскерлери Жеңичке шаарына кирип, аны басып алышкан. Бардык мамлекеттик түзүлүштөр "баскынчылардын көзөмөлүнө өткөн". Жеңичкеде орусиялык аскердик техника жайгаштырылган, ал эми чет жакасында орус аскерлери менен текшерүү пункттары да орнотулган. Орустар Украинанын Куралдуу күчтөрүнө таандык экендигин текшерип, кетип жаткандарды текшеришкен[3].
Орусиянын Украинага басып киришинин натыйжасында каза болгон
[түзөтүү | булагын түзөтүү]2022-жылдын 24-февралында Украинанын аймагына орусиялык аскердик техниканын колоннасынын кирип келишине жол бербөө үчүн өз күчтөрү менен Жеңичке автомобиль көпүрөсүн жардырган деңизчи Виталий Скакун шаарда каза болгон. Ага өлгөндөн кийин 2022-жылдын 26-февралында Украинанын Баатыры наамы ыйгарылган[4].
2022-жылдын 24-февралында шаардагы салгылашууда Денис Прилуцкий да каза болгон.
Калкы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]| Жеңичке шаарынын калкынын санынын өзгөрүшү | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1897[5] | 1926[5] | 1939[5] | 1959[5] | 1970[5] | 1979[5] | 1989[5] |
| - | 9931 | ↗ 16 027 | ↘ 14 420 | ↗ 20 031 | ↗ 21 990 | ↗ 23 289 |
| 2001[5] | 2003[5] | 2004[5] | 2005[5] | 2006[5] | 2007[5] | 2008[5] |
| ↘ 21 793 | ↘ 21 510 | ↘ 21 270 | ↘ 21 071 | ↘ 20 890 | ↘ 20 740 | ↘ 20 616 |
| 2009[5] | 2010[5] | 2011[6] | 2012[7] | 2013[8] | 2014[9] | 2015[10] |
| ↘ 20 520 | 20 520 | ↘ 20 487 | ↘ 20 466 | ↘ 20 353 | ↘ 20 132 | ↘ 20 049 |
| 2016[11] | 2017[12] | 2018[13] | 2019[14] | 2020[15] | 2021[16] | 2022[17] |
| ↘ 19 983 | ↘ 19 869 | ↘ 19 670 | ↘ 19 501 | ↘ 19 424 | ↘ 19 253 | ↘ 18 889 |
Улуттук курамы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]2001-жылдагы эл каттоонун жыйынтыгы боюнча калктын улуту боюнча бөлүштүрүлүшү:
| Улуту | Пайызы |
|---|---|
| украиндер | 69,5 % |
| орустар | 26,12 % |
| кырым татарлар | 1,47 % |
| беларустар | 0,49 % |
| армяндар | 0,29 % |
| молдовалыктар | 0,14 % |
| жөөттөр | 0,11 % |
| башкалар / айткан жок | 1,88 % |
Булактар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- ↑ Адміністративна карта Української Соціялістичної Радянської Республіки. Територіяльний поділ за обласною системою врядування. Адміністративні межі на 20 березня 1932 р. [Варіянт 1]. ‒ Х., 1932.
- ↑ На Херсонщині чутно вибухи. Текшерилген күнү 6 березня 2022.
- ↑ У Генічеську всі держструктури перейшли під контроль російських окупантів – ОДА (укр.). Текшерилген күнү 12 -март (жалган куран) 2022.
- ↑ Ми вистояли: звернення Президента України у третій день війни (ua). Текшерилген күнү 12 -март (жалган куран) 2022.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Населення міст і містечок України (англ.).
- ↑ Населення України на 1 січня 2011 року.
- ↑ Населення України на 1 січня 2012 року.
- ↑ Населення України на 1 січня 2013 року.
- ↑ Населення України на 1 січня 2014 року.
- ↑ Населення України на 1 січня 2015 року.
- ↑ Населення України на 1 січня 2016 року.
- ↑ Населення України на 1 січня 2017 року.
- ↑ Населення України на 1 січня 2018 року.
- ↑ Населення України на 1 січня 2019 року.
- ↑ Населення України на 1 січня 2020 року.
- ↑ Населення України на 1 січня 2021 року.
- ↑ Населення України на 1 січня 2022 року.
