Зөүдерзээ

Зөүдерзээ булуңу (1658).

Зөүдерзээ - (нидерл. Zuiderzee «Түштүк деңиз» деген мааниде) Түндүк деңиздеги булуң. Нидерланддын жээгинде. Батыш Фриз аймагы аркылуу деңизден бөлүнөт. Булуң 1282-ж. кургактык чөгүп, аны суу жайпап калышынан пайда болгон. Жээктери түзөң, саздуу, плотина жана тосмо менен бекемделген. Зөүдерзээ шлюз тосмо аркылуу Ваддензээ (түндүк бөлүгү) жана Эйсселмээр (түштүк) булуңдарына бөлүнөт. Тереңдиги 3-4 м, кеме жүрчү жери 8-24 м. Ташкындоонун бийиктиги 1,4-1,9 м. Ири порту Амстердам.

Тарыхы жана окуялары

1-кылымда (солдо) жана 10-кылымда (оңдо) Түндүк Голландиянын болжолдуу картасы.

Байыркы убакта булуңдун орду Флево көлү (латынча: Flēvō, илик: Flēvōnis) болгон. Ал кичирээк болгон жана деңизге туташкан канал булуңдун кийинки формасына караганда алда канча кууш болгон. Суу агымы көлдөрдүн, саздардын, каналдардын жана каналдардын комплексинен турган жана бир көл деп эсептелген. Акырындык менен бул суу агымдары бири-бири менен байланышып, бирдиктүү суу агымын түзгөн. Бул суу агымынын Влие деп аталган түндүк бөлүгү, кыязы, деңизге азыр Влиленд жана Тершеллинг аралдарынын ортосундагы Влиструм кысыгы болгон канал аркылуу туташкан.

Орто кылымдардын башында деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнөн жана тез-тез болуп турган бороон-чапкындардан улам жээк сызыгы эрозияга учурай баштаган (Бардык ыйыктардын суу ташкыны (1170)). Көлдү деңиз менен байланыштырган канал акырындык менен кеңейип, көлөмү чоңоюп, Алмер көлү деп аталып калган. 1287-жылы чоң суу ташкыны учурунда Тексель аралынын жанындагы кум тосмосу талкаланып, көл акыры Зөүдерзээ деп аталган булуңга айланган. Бул табигый кырсык Амстердамдын кичинекей айылын деңиз соода борборуна, деңизчилер үчүн жолугушуу жайына жана соода борборуна айландырууга жол ачкан.

XV кылымда жаңы, жакшыртылган дамбалар курулганга чейин булуңдун контурлары анча өзгөргөн эмес, суу ташкындары жана ташкындар көп болуп турган. Мисалы, 1421-жылы 18-ноябрда дамбанын жарылышы 72 айылды каптап, болжол менен 10 000 адамдын өмүрүн алган. Бул Экинчи Ыйык Елизавета суу ташкыны болгон.

Колдонулган адабияттар

• “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5