Каратегин-кыргыз конфедерациясы

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

Каратегин-кыргыз конфедерациясы — кыргыздын Каратегиндин түбүндө жайгашкан конфедерациясы. 15хх-181х жылдары эгемендүү болгон.

Каратегин—Кыргыз конфедерациясы
конфедерация
152x — 181x



Map of Karategin-Kyrgyz Confederation.jpg
Борбор калаа Каратегин (азыркы Гарм)
Ири шаарлары Каратегин
Тил кыргызча, тажикче
Дин Теңирчилик, кийинчирээк Ислам
Аянт 9.000 км2
Калк кыргыздар
Сулале (династия) Басыз
Бий
 - 152х Кожомжар бий
Өтүүчүлүк
Каратегин бектиги

Тарыхы[оңдоо | булагын оңдоо]

Каратегиндик буруттардын башчысы Хожомуяр тогуз субъектти жетектейт уруу: Кыдыршаа (16-кылымда Сайф ад Дина Ахсикентинин маалыматы боюнча, Кыдыршаа уруусу менен бирге бостон, тейит, жу кесек, дөөлөс, канды урууларын Булгачынын алты уулу башкарган.

Калмактарга каршылыгы[оңдоо | булагын оңдоо]

10-январь 1636-жылы Кыргыз жана калмак каршылаштыгынын айынан Алай жана Каратегинге сүрүлгөн кыргыз уруулары XVIII кылымдын биринчи жарымында Гиссарга келип жайланышкан. Мусулман авторлорунун жазганына караганда,1636-жылдын 10-январында ай жаңырып, бул күнү кыргыздардын он эки уруу башчысы Балх өкүмдарынын ордосуна келишкен. Аларды Хажим аталык-кытай коштоп, Надир-Мухаммед өкүмдардын кабыл алуусуна киргизген. Кыргыздар Балх өкүмдарына Гиссарда калып, ислам динин кабыл ала тургандыгын билдиришкен. Ыраазы болгон Надир-Мухаммед кыргыз уруу башчыларына чапан жаптырган. 20-кылымдын орто ченинде теитинин генеалогиялык түзүлүшүнө уруу катары кирген теит, бостон, Акчы (уруу), жедигер, кесек, актачы — бул кыпчак уруусу. Чоң Кыргыз тейит уруусу, Мундузда да бар, Найман. Буруттар Гайшада, Цзотобудагы жана башка 18 жердеги көчүп жүрүшөт. Дарыялардын жээгинде кооз өсүмдүктөр, тоолуу булактар ​​сууга толгон. Алар жерди сугарып, иштетишет. Айланада шаар бар болжол 11,5 км, 4 дарбазасы менен. Хожомуярдын ким экенин так аныкталына элек, бирок атыбыз ушундайСанжырада басызынын генеалогиялык түзүлүшүндө кездешебиз, анын өкүлдөрү ошол кездеги мүмкүн бул жерлерге жакын жашашат. Басыз уруусунан чыккан Токтомуштун баласы Кожомжар болушу мүмкүн.

Акчы (уруу) уруусунун аталышы кыскартылган Ак-Күчүк (тукум) деп далилдешет. Ошол кездеги Каратегиндеги жалгыз шаар же чеп перс жазуучулары тарабынан аталган (Истахри) - Рашт же болбосо Гарм.

Каратегин-кыргыздар Исламды кабыл алганы[оңдоо | булагын оңдоо]

Он эки миң кыргыз үй-бүлөсү ага чейин Каракорум жана Керулен аймагында жашаган Каратегин жак аркылуу келишкен. Ай чыкканда (12 январь 1636) ошол уруудан 12 киши, Балх’ка келет, бирок Балх шаары Исламдын жүрөгү болуп саналат. Хаджим-Аталык Хытай’ды Надир Мухаммед тозуп алат. Анан кыргыздар (теңгри диндүүлөр) Исламды кабыл алышат жана Гиссар вилаятында калуу каалоосун билдиришкен. Надир Мухаммед алардын өтүнүчүн угуп, Бухарага, Имамкули хандын алдына өзүнүн эсулун жөнөтөт. Анын сөздөрү менен бул жерде жашаган кыргыздардын урууларынын батыш чек-арасы XVII кылымынын биринчи орто чегинде Хутлланга (Куляб) чейин жеткен

Балхтык дагы бир тарыхчы Ходжамкули-бектин маалыматтары өзгөчө кызыгууну туудурат. 1724-1727-жылдары жазылган «Тарих-и Кыпчак ханынын» автору Балхи: «Башында ошол эле жылы кунтайжи (б.а. Жунгар калмактарынын ханы Цеван Рабдтан, 1727-ж. каза болгон - Д.С.) тозокко кетти. Анын ордуна уулу отурду (Галдан Церен 1727-1745 - Д.С.). Болжол менен жүз миңдей Каратегинде отурукташкан кыргыздардын үйлөрү калмактардан качып, Хисарга келген. Анткени (бул аймак) жүз уруусунун боз үйү болгон (жогоруда айтылгандай, кыргыздардын курамына кирген алар ал жерге отурукташа албай, Кубадианга (Кулябты) карай чапты. Кубадиана (Куляб) дурмен уруусунун жашаган жери болчу. Кээ бир убакытта Кыргыздар менен Дурмен (уруу) согушуп, тынч жашаган эмес. Бирок аягында Кыргыздар утушат. Качкынга кеткен дурмендер Джейхун менен Балх'ты көздөй качышат.