Карачай (аянт)

Википедия дан

Карачай (карач.-балк. Къарачай карач.-балк. Къарачай'/Qaracay) болгону тарыхый аймак түзүү жана жашаган карачай Улуу түндүк жагындагы тоолуу барууда азыр бир бөлүгү болуп саналат, Карачай-Черкес Республиканы . Ал эми негизинен карачайлыктар жашайт

Карачай Элинин Аянты
Karachay Flag.jpg


Этимология[оңдоо | булагын оңдоо]

Аттын жалпы кабыл алынган этимологиясы түрк тилдеринен алынган Кара – “кара” жана чай – “булак”. Бирок бул топонимдин так локализациясы аныктала элек. Карачай-балкар тилинин өзүндө акыркы сөз сакталган эмес, бирок кээ бир башка түрк тилдеринде ( крымтатарча, түркчө, азербайжанча) бар.

География[оңдоо | булагын оңдоо]

Къарачай-Черкес Республикасы

Карачайдын түпкү аянты Кубан дарыясынын жогорку агымынын өрөөнү, анын ичинде Учкулан, Уллу-Кам, Даут (Дуут) жана башка майда куймалары жана Теберда дарыясы сууга кошулганга чейин. Кубан. 1860-жылдардан кийин карачайлар да батышта - Теберда, Аксаут, Маруха, Большой Зеленчук дарыяларынын өрөөндөрүн, кийинчерээк чыгышында да Балкария менен чектешкен тоо дарыяларынын өрөөндөрүн (Хасаут, Кичмалка, Подкумок, Эшкакон) отурукташкан. . Азыркы кеңейтилген мааниде Карачай 20-кылымда карачайлар жашаган Карачай-Черкес Республикасынын тегиз түндүк-чыгыш бөлүгүн ( Прикубанский жана Усть-Джегутинский райондору) кошкондо, бүтүндөй карачайлар отурукташкан аймагын камтыйт.

Тарыхы[оңдоо | булагын оңдоо]

1943- жылга чейин Карачаевская автономиялык округу

Кавказ джангыда, 1828- чи джыл Хасаукин джангыдан сора Къарачай Патчахлык Россияны протекторатына тюшгенди. Административдик жактан Кубан облусунун Баталпашинский бөлүмү болгон .

1918-жылдын 1-апрелинен тартып Кубан Советтик Республикасынын, 1918-жылдын 28-майынан тартып Кубан-Кара Деңиз Советтик Республикасынын курамына, 1918-жылдын 5-июлунан 1918-жылдын декабрына чейин Түндүк Кавказ Советтик Республикасынын курамына кирген, январдан тартып 20, 1921 -жылдын бөлүгү Маунтин Мухтар ССРинин, 12-с, 1922 - бөлүгү карачай-черкес жумуриятынын аймагында (KCAO) Түштүк-Чыгыш бөлүгү катары (1924-жылдан тартып - Түндүк кавказ) аймагында.

1926-жылдын 26-апрелинде КЧАОнун Бүткүл россиялык Борбордук Аткаруу Комитетинин декрети менен Карачай Өзэркин облусу (Ставрополь крайынын курамында) бөлүнүп, борбору менен жаңы Микоян-Шахар (ал кездеги Клухори) шаарында түзүлгөн., азыр Карачаевск ).

СССР Жогорку Советинин Президиумунун жарлыгы менен 1943-жылдын 12-октябрында Карачай Өзэркин облусу жоюлуп, карачайлар немец баскынчыларынын шериктери деп жарыяланып, 1943-жылдын 2-ноябрында Орто Азияга сүргүнгө айдалган жана Казакстан. Карачайдын түштүк бөлүгү Грузияга ( Клухор облусу катары) өтүп, анын көбү Ставрополь крайына кошулган.

1957- чи джыл январны 9-да карачайлардыреабилитациясына байламлы, Къарачай да Ставрополь крайны составында къайта къуралгъан Къарачай-Черкес автоном областны составына кирген.

Учурунда эгемендиктин парады жана СССР кулагандан 30-ноябрда, 1990-жыл, КЧӨО Ставропол аймагындагы татарлары жана Карачай-Черкес ССРинин болду (KChSSR) бир бөлүгү катары КЧ ССРЖогорку токтому менен бекитилген, РСФСР Совсти 1991-жылдын 3-июлунда.

1989-1990-жылдары Карачай улуттук кыймылдары РСФСРдин жетекчилигине Карачайга өзүнчө автономия берүү өтүнүчү менен кайрылышкан.

1990-жылы 18-ноябрда бардык деңгээлдеги Карачай депутаттарынын съездинде Карачаев Советтик Социалисттик Республикасы (1991-жылдын 17-октябрынан – Карачаев Республикасы) РСФСРдин курамында деп жарыяланган, ал таанылбай калган. РСФСРдин жетекчилиги тарабынан.