Кириллицаны латындаштыруу

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

Мындай да: "Бөдөнөнү сойсо да касапчы сойсун" делинет кыргызда. Кыргыз тилине келгенде чаласабаттар башчылык кылса тантырактар тойлошот, таңгөрү.. Мен негизинен алиги Кыргызпатенттин транслитерациясына макулмун. Бирок бу шумдуктар кыргыздын үч тамгасына келгенде айнып калышыптыр да, туш келди жерге апострофту колдоно беришиптир, капырай. Эми-и, алиги Кыргызпатент шабашынан мен чыгып кеттим эле. Себеби Улан Мелисбек калыс баасын берип, аябай сонун анализдеген Эмиль Асанов мырза аерде НЕГИЗГИ кыргыз болду да..

Бүгүнкү компьютердин күчү умлауттарды ийгиликтүү колдоно берүүгө мүмкүнчүлүк бергенден кийин, эмне үчүн биз аны пайдаланбашыбыз керек экен?!

Nemis menen türk jazalgan tamgalardy biz özübüzdün tamgalarda paidalansak jarashpaiby?!

Биерде мен латын графикасы аркылуу кыргыздын тамгалары сопсонун түшө турганын айтып кетким келди.

Емейль жагынан деле кып_эле_кыргызча жазууга болот. Мисалы, *@gmail.com почтасы эң сонун кызматын аткарып берет.

Мынакей алиги [www.tamga.info/mediafiles/kyrgyztili/jobo.pdf "жобо"]сөрөйдөн алынган транслитерациялоо мисалдары: (кашаанын ичинде менин оңдоолорум)

4. Транслитерациялоо мисалдары

Кириллица

аюу
ийгилик
жылан
июнь
коён
күү
мээрим
оюн
өзүң
өнөрпоз
төө
үлгү
шприц
эртең
Жаңыл Мырза
Жогорку Кеңеш
Кайынды
Өзбекстан
Париж
Рейкьявик
Үрүмчү
Ыбрай Туманов  

Негизги латиница

ayuu
ii`gilik
jylan
iyun΄
koyon
ku`u`
me`e`rim
oyun
o`zu`n`
o`no`rpoz
to`o`
u`lgu`
shpric
e`rten`
Jan`yl Myrza
Jogorku Ken`esh  
Kai`yndy
O`zbekstan
Parij
Rei`k΄yavik
U`ru`mchu`
Ybrai` Tumanov

Менин вариантым:

(aiuu)
(i`gilik)

(iun`)
(koion)
(küü)
(meerim)
(oiun)
(özüh)
(önörpoz)
(töö)
(uülgü)

(erteh)
(Jahyl Myrza)
(Jogorku Kehesh)
(Kaiyhdy)
(Özbekstqan)

(Reikiavik)
(Ürümchü)
(Ybrai Tumanov)


Жогоруда көрүнүп тургандай, "Негизги латиницадагы" кыргыз сөздөрүнүн сырткы көрүнүшү биротоло ашмалтайы чыгып жатканына ким күйөт, эй?! Ушунчалык да кыргыз сөзүнүн душманы болууга бу шумдуктарга ким уруксат берди, капырай?!

Түшүндүрмө: Кыргыз тилинде "й" тамгасы өзүнчө фонеманы түзалбайт. Ал сөзсүз түрдө үндүү тыбыш менен жанаша келет. Кирилл кыргыз алфавити орустардын тикелей киришүүсү менен жана орус орфография эрежелерине ылайыкталып жасалган. Бу тууралуу Кыргыз Википедиясында жакында бир макала жарыяладым, барып окуп көрсөңөр болот. Макаланын аты: Кыргыз латын алфавитин кириллицага которуу. Орустарда "и_краткое", "й" тамгасы болгондуктан, кыргыз алфавитине күчтөп киргизилген.

Латынчада мындай өзүнчө турган фонема жок. Андыктан, • "й" тыбышын кыргыздын үндүү тамгаларынын жанына "и" тамгасын коюп эле туюндуруш керек. • Ал эми "и" тамгасынан кийин келчү "й" тыбышын апостроф менен бериш керек. • Кыргыздын түпкү тилинде таптакыр кездешпөөчү үндүү тамгалардан кийин келчү "и" тамгасын бериш үчүн, биринчи үндүү тамгадан кийин апостроф коюлат (бөлүнөт). Мисалы, A`ida (Аида), Ene`ida (Энеида);


Орустун "Цц" тамгалары катышкан сөздөрү кыргыз лексикасына күргүштөп эле кирди. Эми бу тамганы латынча бериш үчүн "ts" коштамгасын пайдаланууга таптакыр мүмкүн эмес, себеби кыргыз тилинде "тс" деген тамгалардын жанаша келиши кадимкидей көрүнүш - уңгусу "т" менен бүтүп, арсар келер чакты түзө турган сөздөрдүн баары "тс" жанаша тамгаларын камтыйт:

"айтса", "кайтса", "атса", "катса", "тутса", "утса".......

Андыктан латын_кыргыз алфавитине "Цц" тамгасын бериш үчүн сөзсүз түрдө атайын тамга киргизиш керек. Бу максатка латындын "Сс" тамгасы абдан ылайык.

Биерде биз түрктөрдүн алфавит курамын ээрчип, "Сс" тамгасын "Жж" деп берип койгондо, орустун "Цц" тамгасын камтыган кыргызчаланган сөздөрдү латын тамгасы менен туюнтуш кыйын болуп калат..

Айтор, кыргыз тилин латындаштырууда тантыроону азайтууга аракеттенгенибиз дурус болот эле.

Жанызак.


Шилтемелер[оңдоо | булагын оңдоо]

Башка Түрк мемлекеттериндеги алфавиттер[оңдоо | булагын оңдоо]



Кыргызстан Түркия
Азербайжан Түркмөнстан Казакстан Өзбөкстан Чыгыш Түркстан Саха (якутия) Крым
  А A   A   A      
  Б B ene ana ana ona ana   an'n
  огул oğul oğul ul, uğıl ul o'gil oghul uol yvul
  эр(кек) erkek erkek ir yerkek erkak är er ar
  кыз kız gyz qız qιz qiz qiz ky:s χe'r
  киши kişi kişi keşe kisi     kihi  
  келин gelin geli:n kilen kelin kelin kelin kylyn kilen