Кыдыралиев, Капар

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search
Кыдыралиев Капар
Капар1.jpg
Жалпы маалымат
Төрөлгөндө берилген аты: Кыдыралиев Капар
Туулган жылы: 1928
Каза болгон жылы: 1990
Туулган жери: Мантыш, кыштак, Кочкор району, Нарын, Кыргызстан
Каза болгон жери: Кочкор айылы, Кочкор району, Нарын, Кыргызстан
Өлкө: Кыргызстан
Ишмердүүлүгү: Педагог, агартуунун уюштуруучусу

Капар Кыдыралиев - агартуу ишин уюштуруучу.

Алгы сөз[оңдоо | булагын оңдоо]

Капар Кыдыралиев тууралуу кийинки муундардын кабары жок болуп калды. Бул инсандын [[Нарын облусунда]] агартуу ишин жолго коюу боюнча 1950-1990-жылдарда жүргүзгөн иштери кийинки муундар үчүн үлгү болууга татырлык. Кыдыралиев тууралуу Нарын облусунун энциклопедиясынан окуй аласыңар. Бирок, Интернетте эч маалымат жок экен. Ошондуктан, убактымды аябастан, бул көрүнүктүү инсан тууралуу маалыматты Интернетке, кыргыз Уикипедиясына киргизип коюну туура таптым. Аткарган иштерин кийинки муундарга үлгү болуп кызмат этерлик даражада баяндай алсам, бул ишиме Капар агамдын арбагы ыраазы болсун.

Кыдыралиев Капар эс алууда
Кыдыралиев Капар үй-бүлөсү менен

Кыдыралиев Капар 1990-жылы Кочкор кыштагында дүйнөдөн кайткан. Анын ысмы түбөлүккө сактоо үчүн Кочкор районундагы Калинин орто мектебине берилген. Анын уюштуруучулук жана агартуучулук ишмердиги өзгөчө адегенде райондук, андан кийин облустук элге билим берүү бөлүмдөрүн башкарып турган учурларында көрүнгөн. Кыргыз республикасынын агартуу тармагында союз мезгилинен бери болгону эки мугалим Социалисттик Эмгектин баатыры болсо, бул экөө тең Нарын областынан. Булар - Мамбеталиев Көкөбай жана Койчуманов Апыш. Мамбеталиев Көкөбайдын ысмы Кочкор районундагы "Талаа-Булак" орто мектебине берилген. Көкөбай агай түзгөн зоологиялык музей, республикалык зоологиялык музейден алда канча мыкты дешке болот. Койчуманов Апыштын ысмы дагы Ат-Башы районундагы өзү иштеген "Ой-Терскен" орто мектебине берилген. Кыдыралиев учурунда бул адамдар менен чукулунан иштешип, аларга ылайыктуу шарттарды түзүп берип, дайыма шер байлатып көтөрмөлөп тургандыктан ушундай натыйжа жаралган. Ошондой эле, бул жылдары ондогон эл агартуунун мыктылары жана эмгек сиңирген мугалимдер тарбияланып чыккан. Алардын бири Кочкор районундагы "Эпкин" орто мектебинин башталгыч класстарынын мугалими Мааткеримов Асыранбек. Азыр бул мектеп Мааткеримовдун ысмын алып жүрөт.

Тун уулу Үсөн үйлөнгөндө

Кыдыралиев өзү иштеген Кочкор районундагы ошол кездеги 27 мектептин жетекчилеринин гана эмес, ар бир мугалимдин аты-жөнүн, турмуш-шартын, канча баласы бар экенин ийне-жибине чейин мыкты биле турган. Кийин Нарын областынын эл агартуу тармагын жетектегенде да областтын педагогикалык кадрлары тууралуу маалыматы абдан толук болучу. Ар бир мугалимдин эмнеге жөндөмдүү экенин, кандай ийгиликтерге жетише аларын билчү.

Кыдыралиев Капар менен К.Акназаров буура минип буркулдайт

Кыдыралиев Капардын кадыр-баркы мугалимдер арасында гана эмес, эл арасында дагы зор эле; бул кишинин авторитети ошондогу райкомдун же обкомдун 1-секретарыныкынан кем болгон эмес. Капар агай өз айылынан, тууган-туушкандарынан кол үзбөй, дайыма тыгыз байланышта болгон. Ал кишинин аш-тойлордогу, сөөк коюудагы туугандар арасында уюштуруп кеткен таалим-тартиби бүгүн дагы сакталып келе жатат.
Таланттуу адам бардык жагынан таланттуу дегендей, Кыдыралиев Капар ар бир адам менен тилин таап, бала менен баладай, чоңдор менен чоңдой сүйлөшө билген психолог-даанышман эле. Анын ар бир адамдын жөндөмүн тааный билген сынчылык сапатын айтып өттүк. Ошондуктан ал коллективдеги мыкты мугалимди таап жана аны менен андан ары иштешип кетчү. Кыдыралиевдин чукугандай сөз тапкан чечендигин, тамашакөйлүгүн, ар бир маселени чече билген шарлыгын жана тапкычтыгын бул кишини билгендер дайыма айтып калышат.
Капар агай ошол убактагы кыргыз интеллигенциясынын Түгөлбай Сыдыкбеков, Чыңгыз Айтматов, Абдылас Малдыбаев, Шүкүрбек Бейшеналиев, Майрамкан Абылкасымова, Исабек Исаков, Сагындык Өмүрбаев сыяктуу жана башка көрүнүктүү өкүлдөрүнүн, советтик-партиялык кызматкерлердин көбү менен менен тыгыз байланышта болгон жана бул байланыштарды иштин кызыкчылыгы менен айкалыштырып пайдаланган.

Молдобай уулу Капар Кыдыралиевдин өмүр баяны (Жубайы – Султаналы кызы Гүлнар жазып берген)[оңдоо | булагын оңдоо]

Кыргыз ССРнын, СССР дын эл агартуу отличниги, “Кыргыз ССРнын мектептерине эмгек сиңирген мугулалим” наамына ээ болгон Кыдыралиев Капар 1928 жылы күз айларында( апасынын айтуусу боюнча) Кочкор районунун Кара-Суу айылдык советинин Мантыш кыштагында төрөлгөн. Ата энеси жөнөкөй кишилер болгон. 1936-жылы Кызыл-Дөбө мектебине кирип, 1945-жылы 9-классты бүтүп(анда мектеп 9-класска чейин болчу) Фрунзе шаарына барып 1946 жылы Пушкин атындагы № 5 орто мектебин бүткөн. Ошол эле жылы Фрунзе атындагы педагогикалык институттун эки жылдык мугалимдер институтунун тарых факультетине өтүп, 1948-жылы бүттү. Өз айылына келип 1948-49 окуу жылында, Ак-Талаа жети жылдык мектебине директор болуп иштеген. Билим сересине умтулган асыл максат аны кайрадан Фрунзе шаарына алып келиип, педагогия институтунун тарых факультетинин 3-курсуна өтүүгө түрткөн. Экзамендерин ийгиликтүү тапшырып, дагы 2 жыл студент болуп, 1951-жылы бул институтту бүткөн. Бүтөөрү менен Элге билим берүү министрлигинин жолдомосу менен Чолпон райондогу (анда Кочкор району 2 районго бөлүнчү) ”Кум – Дөбө” орто мектебине директорлукка дайындалган. 1954-жылдын башында Чолпон райондун Элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы болуп көтөрүлдү. 1956-жылы Чолпон райондун Кочкор району менен бириккенине байланыштуу Кочкордогу “Калинин” орто мектебинин директору болуп, бир жылдан кийин райондук Элге билим берүү башчысына көтөрүлдү. Андан кийин, 1962-63 жылдары Нарын областынын маданият башкармасынын начальниги болуп иштеп жүрдү. Областын жоюлганына байланыштуу, 1964-жылы кайра Кочкорго көчүп келип “Калинин” орто мектебинин директору, райондун Элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы болуп иштеп жүрдү. 1971 – жылдын башында Нарын областынын элге билим берүү бөлүмүнүн башчылыгына дайындалды.   Ал Районо, Облоно болуп иштеп жүргон жылдарда мектептердеокуу-тарбия, курулуш ж. Б. жактарында көп жетишкендиктер болду. Эки мугалим Кыргызстанда биринчилерден болуп Социалистик эмгектин баатыры(СССР-дын эң чоң сыйлыгы)  деген наамга татыктуу болушту. 1987-жылы ден-соолугунун начарлаганына байланыштуу республикалык маанидеги пермсоналдык пенсияга көрсөтүлүп Кочкорго көчүп келдик. Омүрүнүн акырына чейин(1990-жыл, 13-февраль) Райондук край край таану жана тарых музейинин директору болуп иштеп, анда да республикалык кароолордун жеңүучүсү болуп көп сыйлыктарга ээ болуп жүрдү. Анын эмгектерин эли жана өкмөт баалап: бир жолу “Эмгек кызыл туу,” бир жолу “Эл достугу”,  эки жолу “Ардак белгиси”, ордендери жана “Лениндик 100-жылдыгы” медалы, Республикалык, областтык, райондук грамоталар менен сыйланган. Райондордо иштегенде райондук Советтин, областта иштегенде областык Советтинэл депутаттыгына шайланып турган. Республикалык жана Советтер Союзунун мугалимдер съездинин делегаты болгон.

                    Аны билген мугалим, агартуу  кызматкерлерге жана окуучулардын ата-энелеринин эсинде өзүнүн адамкерчилиги, кең пейилдиги, калыс-акыйкатчылыгы, ак көңүлдүгү, боорукерлиги, эмгекчилддиги менен сакталып калат.

                    Алты баланын сүйүктүү жана үлгүлү атасы болду деп жубайы

Гүлнар Султаналиева

Жакшы адамдын аты өчпөйт[оңдоо | булагын оңдоо]

Капар Кыдыралиев айылдаштарынын айтымында бала кезинен эле ар-намыстуу, китепке ынак, жакшы-жаманды ылгаган жылдыздуу адам болуп өсөт. Анын балалыгы тоо этегиндеги айылда, күркүрөп-шаркыраган тоо суунун жанында өтөт. Ал Кочкор өрөөнүндөгү ыйык тоолорго, сырдуу асманга көз чаптырып, бул дүйнөнүн чексиздигине балалык кыял менен ой жүгүртөт. Ааламдагы ар кандай кубулуштардын сырын билүгөө кызыгат. Айылдагы сөзмөр адамдардын кеп-сөздөрүнө кулак төшөйт.

        Ата Мекендик согуш башталганда ал 12 жашта эле. Ал кездеги бүткүл элдик жакырчылык, бүткүл элдик оор кайгы, ошол кездеги элдин баатырлык эмгектери боолочок агайдын мүнөзүн, эркин ого бетер курчутат.

       Ал кезде ал агартуу ишин алдыга жылддырган, элге кадыры тоодой элдик адам болоорун ойлоду бекен?

       Атасы Кыдыралы, Капарды 5-6 жашында багып алган таякеси, - Кыдыр даарыган Кочкор өрөөнүндөгү дөөлөттү адамдардын бири болгон. Ошондуктан уулу атасынын жакшы сапаттарын үлгү катары өзүнө синирип, жаштайынан көптү билүүгө, жакшы адам болууну көздөйт. Мектепте башка балдардан айырмаланып жакшы окуйт. Анын самаган максаты  - окууну Фрунзе(Бишкек) шаарынан улантуу болгондуктан 16 жашында шаарга жөнөйт.

       Арадан бир нече жылдар агылып өтүп, ал ошол мезгилдеги мугалимдер институтун ийгиликтүү аяктайт. Эмгек жолун туулуп өскон айлына келип, мектеп директору болуп иштөөдөн баштайт, кийин Кум-Дөбө айлында да директор болуп, кызматта элдин ишеничин актап, жакшы иштеп, көп узабай Чолпон анан Кочкор райондук билим берүү бөлүмүнүн башчылыгына которулат.

       Капар Кыдыралиев агартуу майданында 39 жыл иштеп, анын ичинен 18  жыл Нарын облустук элге билим берүү болүмүнүн башчысы  болуп эмгектенип, агартуу тармагын дыкан башкарган чечкиндүү, таасирдүү жетекчилердн бири болгон. Иштеги ийгиликтери үчүн “Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген мугалими” деген ардактуу наамды алган. Көптөгөн орден, медалдар, төш белгилери менен сыйланган.

       Мынча жылдын ичинде ал канча мугалимди сындан өткөрдү, канча ата-эненин жүрөгүндө калды, айтыш кыйын...

        Бул мезгилде ал көп күч коротуп, көп иштерди жасоого үлгүрдү. Алсак, облустун бардык мектептеринин жанында спорттук шаарчалар пайда болду, көп мектептердин аянтында тирлер курулду. Өндүрүштүк бригадалар түзүлүп, мктептерге бөлүнгөн жер участкаларынан жашылчалардын мол түшүмү өстүрүлүп, алына баштады. Жакшы иштеген окуучулар, жакшы жетектеген мугалимдер баалу сыйлыктар менен сыйланышты.

        Элибиздин башынан өткөн тарыхый замандар агайды дайыма ойлондурган. Ушул себептен ал тарых сабактарынын да көрсөтмөлүүгүнө, таасирдүүлүгүнө, турмуш менен байланышына дайыма чоң маани берген. Ошонун натыйжасында облустун бир катар мектептери тарыхый край таану музейлерин түзүшкөн. 

        Капар агай мектептин тематикалык залдарын, класстык кабинеттерди чалмакейлентип, иретсиз, башаламан, туш келди жабдыганды жактырчуу эмес. Бул маселе боюнча облустун ббардык мектептеринде айтууга арзырлык жакшы жылыштар болду. Мында ал “Аз болсо да саз болсун” деген принципти колдончу.  

        Жаш мугалимдердин турмушуна, алардын өсүшүнө кадимкидей кам жеп, жаш мугалимдердин слетторун, алар менен жолугушууларды жылыга өткөрүп турууга өзү демилгечи болду. Мындай аракеттер педагогикалык кадрлардын алмашуусунун азайышына өбөлгө түздү.

        Ата-энелердин тарбиялык ишин алдыга жылдыруу максатында алардын мектептик, зоналдык, райондук конференцияларына үзгүлтүксүз катышып, омоктуу ойлорун ортого салуучу.

        Кандай кыйын маселе болбосун, кандай арыз болбосун, көпчүлүк учурда эл менен өзү сүйлөшүп, элди ынандырып, бүтпөгөн ишти бүткөрүп, маселени калыстык менен эң сонун чечип койор эле. Ошондуктан өз укугун коргогон мугалимдер, мектеп жетекчилери андан үзүлчү эмес. Ал мезгилдеги өзгөчүлүктөрдүн бири – ар бир предмет боюнча мектептердеги алдынкы тажрыйбалар, орток ийгиликтер райондук методбирикмелерде ай сайын ортого салынып, жалпынын кенчине айланып, өтө айырмалангандары бат эле сыймыкка көрсөтүлүчү. 

      Облустук мектептеринде ар кимдин колунан келе бербеген иштердин бири – бул сабактарда окутуунун техникалык каражаттарын колдонуу эле. Мына ушул себептен бул маселеге да чоң көнүл бурулуп, бардык мектептерде элидиаскоп, фильмоскоп, кодоскоп, магнитофон сыяктуу техкаражаттар кеңири колдонула баштады. Ошону менен катар “Миң уккандан бир көргөн “ дегендей көрсөтмө куралдары натыйжалуу колдонуу боюнча иш=аракеттер күчөдү.

         К. Кыдыралиев өзүнө мүнөздүү чабыт менен мектептерди тынбай кыдырган, тынбай изденген, иштин сапаты үчүн тынбай аракет кылган, элге жолуккан сайын кайраты ташкындаган, ишке жүр-нары мамиле кылганды сүйбөгөн, чечендиги ченде жок, көңүлү кенен, мээнеткеч адам эле. Ал элге үлгү болуп, алдынкы сапта жүргөн мугалимдердин таасирдүү күчүн натыйжалуу пайдаланууга аракет кылчу. Мына ошондуктан мектептер “Чыгармачыл мугалимден – чыгармачыл коллективге” деген ураандын алдында иш жүргүзүшчү. Мугалимдердин изденүүлөрү, демилгелери, табылгалары ар дайым колдоого алынып, чыгармачыл мугалимдердин слеттору, жыйындары үзгүлтүксүз өткөрүлүп туруучу. Ошондой эле Кыргызстандагы жана Союздагы жакшы тажрыйбалар ар бир райондун шартына ылайык чыгамачылык менен өнүктүрүлчү. 

       Мектеп ишин жакшыртуу маселери боюнча жылыга облус боюнча мелдеш уюштурулуп, анын жыйынтыгы менен мектептер аныкталып турар эле. Бул маселеге ал чоң маани берип, бул иштердин уюштурулушун өзү да барып жеринде текшерүүчү.

       Ал чыгармачыл мугалимдерди дайыма урматтап, алар менен бат-бат жолугуп, баарлашып, күлүк таптаган мыкты саяпкердей, алардын томуктай ишинентоодой ишти көрө билип, алардын шыктанып иштөөсүнөоболго түзүүгө аракеттенчү. Элге кенири белгилүү Социалистик эмгектин баатырлары Көкөбай Мамбеталиев, Апыш Койчумановсыяктуу алдынкы мугалимдер агайдын ак батасын, алкышын алгандар деп айтууга акылуубуз.

      Капар агай мектептерге келген сайын мугалимдердин ал-жайын сурап, алардын отун-суу, электроэнергия менен камсыз болушу, турмуш-тиричилиги сыяктуу маселелерге кызыгып, кең-кесири маектешчи. Анын мыкты касиеттеринин бири – агартуу ишине бөлүнгөн акча каражаттарын өздөш-түрмөйүн, окуучулардын жайкы эс алуусун талапка ылайык уюштурмайын, мектептердин ремонтун сапаттуу бүтүрмөйүн жаны жай алчу эмес.   

        Агайдын дагы бир өзгөчүлүктөрүнүн бири – ал “мугалим – элет жериндеги эң биринчи адам” деп эсептечү. Мугалим өзүнүн ички-сырткы маданияты менен окуучуга да ата-энеге да таасир этерин, тарбия берерин эске алып, алардын кийим-кечесинин жупунулугуна, тазалыгына чейин көз салчу.

        Облононун башчысы катары маанилүү маселелер менен телефон аркылуу көп сүйлөшчу. Өзүнүн пикирин эч кимге, эч качан таңуулабай, ата-баладай акылдашып, ишти кандай бүткөрүүнү көп учурда өзүбүзгө тапшырчу. Өзгөчө мугалимдердин кадыр-баркын көтөрүү, мугалимдер арасында тарбиялык ишти күчөтүү, аларды калпыс иштерден, терс көрүнүштөрдөн сактоомаселерине кайдыгер карачу эмес.Мектептин кароолчусу болобу, китепканачысы болобу, ар дайым агайдын көз алдында болуп, мектептин ар бир кызматкери ишинен бааланчу.

      Чогулуштардагы, жолугушуулардагы агайдын адилеттүү сындары кимди болсун ойлондуруп, андан кийин иште көп өзгөрүүлөр болгондугу байкалчу. Өзү да кандай сын-пикир болбосун ага сергектик менен мамиле жасап, көп нерсени илгиртпей билчү. Мугалимдердин билимин өркүндөтүү, кесиптик чеберчилигин өстүрүү маселелерине чоң маани берип, жогорку билими жок мугалимдердин жогорку окуу жайларынан сырттан окуп билим алышысына сүрөп турушун да айтпай кетүүго болбойт. Мындай мугалимдер менен өзү сүйлөшүп, өзү маектешип, аларга бир туугандай, атадай мамиле жасагандыгын эстегенде агайдын улуулугуна, жөнөкөйлүгүнө таң калам.

        Ал адамдын эмне ойлонуп турганын жаны менен сезген, кезектүү учурда кеп-кеңеши менен жардам берүүгө ашыккан, жамандык-жакшылыкта тикеси менен тик туруп элге кызмат кылган, ар дайым иши сонун жүрүп турган адамгерчилиги бийик, адил мүнөздүү адамдардан эле. Эн негизгиси – ал мектеп жамааттарын биримдикке, ынтымакка үндөчү. Кадрларды тандоого жана тарбиялоого көп көңул бурду. Облуста 150-гө жакын мектеп директору болсо, ар бир директордун кыял-жоругун, жөндөмдүүлугүн, анын ким экендигин жакшы билүүчү. Ал кезде Жумгал районундагы Москва атындагы орто мектептин директору, СССР Жогорку Советинин депутаты Сайнап Казатова, Ат-Башы районундагы Ленин атындагы № 2 орто мектебинин директору, Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты В. Пухова, Кочкор районундагы Калинин атындагы орто мектебинин директору, СССР- дын Эл агартуу отличниги Мукаш Абазганов жана башка директорлор Капар агайды өздөрүнүн эң жакын, шарапаттуу адамы катары сезишчү.  

       Ал учур жаратылыш байлыктарын, табигат кооздуктарын сактоого бардык эле мектептер жапырт аттанышкан мезгил эле. Миисалы, ал кездеги, ”жашыл патрулдар” Кочкор өрөөнүндөгү токой аймагына, Кочкор айылындагы “Сейил” паркынын абалына, андагы ар бир жаш чырпыктын, арчанын өсүшүнө көз салуучу.

       Ойлонуп көрсөм, ал кезде анчалык байкала бербегени менен Капар агайдын тушунда аябагандай чоң иштер бүткөрүлгөн экен. Алсак, өздүк- көркөм чыгармачылыгынын ийримдеринин мектептик,райондук, облустук кароо-фестивалдарынын, спорттук мелдештердин массалуулугу, шаан-шөкөттү, адамдын  ой-сезимине тийгизген таасири теңдешсиз эле.  

       Ийиктей чимирилип, жаны тынбай иштеген агартуу кызмакерлерлери бат эле мектеп директорлугуна дайындалуучу.Алардын катарына Токтогонов Нурдинди, Энтериева Аманатты, Асангазиев Мырзабекти, Осмонов Аскарды, Темиралиева Салиманы, Темирова Турсунду, Турдукулова Венераны жана башка көптөгөн жетекчилерди кошууга болот.

      Облоного келген кандай кат болбосун ал аны кунт коюп окуп чыгуучу. Мына анын алдында Кочкор районунун Көкөбай Мамбеталиев атындагы орто мекткптин пионерлеринен келген кат жатат. Алар Капар агайды пионердик сборго чакырышкан. Барбаса болбойт. Мектеп бүтүрүчүлөрүнун слеттору, окуучулардын спартакиадалары, олимпиадалары иш чаралар анын ишин дайыма толуктап турар эле.

       Өзгөчө окуучуларды адистикке жана кесипке даярдоо – оңой-олтон иш эмес эле. Бул багытта райондордо окуу-өндурүштүк комбтнаттар ачылып, аларда мектеп окуучулары шофердук, трактористик, куруучулук, ашпозчулук, секретарь-машинисткалык адистерди үйрөнө башташты.

       Облононун башчысы катары Капар агай сырттан окуу мектептеринин, мектепке чейинки мекемелердин, балдардын спорттук мектебинин, пионерлер үйүнүн, райондук фильмотеканын, методкабинеттин иштерине да кылдаттык менен көз  салып туруучу.  Көптөгөн жумушчу жаштар орто билимди кечки жана сырттан окуу мектеринен алышып, өздөрүнүн билимдерин жогорку окуу жайларынан улантууга мүмкүндүк алышты.

       Дагы бир айта кетүүчү нерсе, мектептерде окуучуларды аскердик патриоттук духта тарбиялоонун абалын жакшыртуу үчүн бардык мүмкүнчүлүктөр пайдаланылчу. Даталуу күндөргө карата согуш ветерандары, ДОСААФ, райондук аскер комииариатынын өкүлдөрү менен жолугушуулар, тематикалык кечелер дайыма өткөрүлүүчү. Мектеп окуучуларынын мектептен сырткары убактарда патриотттук  демилгелери барган сайын өсүп отурган. Өзгөчө кары картаңдарды, багар-көрөрү жокторду шефке алуулар.

      Капар агай малчылардын балдары, жетим балдар жөнүндө такай кам көрүүчү. Мектеп интернатындагы балдардын курсагы токпу, жатаканада тиешелүү шарттар түзүлгөнбү, мына ушулар тууралуу такай кызыга турган.


       Капар Кыдыралиев облононуун башчысы болуп иштеген жылдардагы мектептердин бараанду иштерин айта берсе түгөнбөйт. Окуучуларды окуу китептери, окуучулук форма менен камсыз кылуу ,мектептик ашкана-буфеттерди, музейлерди, окуу кабинеттерин иштетүүдө үзгүлтүк деген болчу эмес.

       Ал бой көтөргөндү билбеген, дөөлөт кушу башынан кетпеген адамкерчилиги бийик адам эле. Оруканада же үйүндө ооруп жаткан мугалимди, мектеп жетекчисин барып көрүп, көнүлүн көтөрүп кетүүнү өзүнүн парзы катары сезүүчү. Көрүнүшү сүрдүү болгону менен азилди, тамашаны жакшы көрчү. Дос-туугандардын, кесиптештердин жакшылык, жамандыктарында башкы үгүтчүдөй, башкы насатчыдай милдет өтөөчү. Ошондуктан анын айтканы айткандай, дегени дегендей аткарылчу. Ал кездеги Республиканын элге билим берүү Министри Каниметов Абдылда, КырПИИИнын директору, академик Измайлов Азиз, акын Абакиров Барктабас сыяктуу көптөгөн белгилүү адамдар агай менен ымалада болучу.

       Нарын облусунун мугалимдери, ал түгүл республиканын көрүнүктүү акын-жазуучулары жана илимпоздору, анын окуучулары жана замандаштары агайдын ысмын көп учурда ооздорунан түшүрүшпөйт. Чындыгында эле анын койгон талаптарынын тууралыгы мезгил өткөн сайын ырасталууда.айталы дегенибиз, Капар агайдын артында анын эмгегин билген эли, өзү салдырган мектептеринин типтүү имараттары, өзү өстүргөн шакирттери калды. Демек анын ак ниет иштери дагы далай жылдарды карытып улана бермекчи.

       Акырында айта кете турган сөз, эл батасында айтылып жүргөндөй, агайдын “төрөгөн энесине, жол көрсөткөн атасына, арбагын көтөргөн эли-журтуна алкыш!” дегибиз келет.

Аман Балтабаев,

Кочкор райондук билим берүү усулканасынын директору

Воспоминания о Капаре Кыдыралиеве[оңдоо | булагын оңдоо]

Пушкин писал: “ Заметьте, что неуважение к предкам есть первый признак дикости и безнравственности”


Мы должны помнить:

Память сердца – великая вещь

        Позвонила Анара – младшая дочь Капара Кыдыралиева, сообщила, что намечаются мероприятия посвященные 70-летию отца, в том числе выпуск брошюры по воспоминаниям близко знавших его людей. Это сообщение взолновало меня. Нахлынули мысли роем, которые сходу трудно ясно и четко выразить.

       1971 год. Образовалась вновь Нарынская область. 10 лет мы (работа , город) находились в республиканском подчинении. Я работала секретарем Нарынского горкома партии. Оргбюро по организации области преедложило мне работу заместителем заведующего Нарынским Облоно. Честно говоря я оскорбилась. “С чего начинала молоденькой девчонкой, тем выходить должна заканчивать свой жизненый путь.” Это после секретарства в Горкоме партии, учебы в ВПШ ЦК КПСС.

       Сдав госэкзамены в партшколе, я в апреле 1971 года явилась в новой ипостаси к своему начальнику – заведующему Облоно Капару Кыдыраливу. Весна. Солнечный теплый день. Он стоял на крыльце нашего учреждения, увидев меня, заулыбался и сказал: “ А мы Вас заждались.” Мне стало как-то тепло на душе от этих слов и я подумала, что мне придется работать с гибким, тонким человеком, который будет погонять “не кнутом, а овсом.” Потом я убедилась в этом .Какой кнут сравнить с грубым, неосторожным словом, с оскорблением достоинства. Затронь он в тот момент мое самолюбие и рана бы не зажила. Апрельская встреча стала моей счастливой судьбой. С Капаром Кыдыралиевым я проработала не 18 дней, не 18 месяцев, а 18 лет. И за эти 18 лет он ни разу ничем не обидел меня . Он “ не искал грани у яйца,” не придиралсяя по мелочам, доверял во всем, давал хорошие советы, заставлял(просил) думать. Все это не отрицало требовательности.

       Он жил жизнью каждого работника аппарата, руководителя Роно, директора школы, учителя, как своей собственной, видел в каждом деле из нас человека и верил в каждого. Умел каждому дать цену определить по достоинству его качества.

       Он много ездил. У него была интуиция находить положительное в опыте работы школ области, руководителей школ, учителей – различных по возрасту, национальности, профессиональной специализации, по их характерам, присртастиям и даже по их акцентам в тактике воспитания.

      Когда решался вопрос о награждении (начиная с правительственной награды, присвоения звания “Заслуженный учитель” и др. поощрений), он ни когда не ошибался и в числе награждаемых, поощряемых мы видели достойных людей, образцы истинного призвания, неотделимых от любви к детям, неутомимых труженников, полных инициативы  и увлеченности.

      Посылая нас в школы на фронтальные тематичесские проверки он постоянно напоминал нам , чтобы мы умели разглядеть тех, кто хорошо и плодотворно делает свое дело. Помнить, что это результат профессионалного мастерства, которое добывается в процессе опыта и постоянно растет в результате самосовершенствования. “Мастерствво – говорил он, неотделимо от общей культуры, дающей масштаб педагогического мышления.”

      Высшим критерием оценки работы учителя он считал любовь учеников.

       Он обращал внимание на внешний облик учителя, как он одет, обут, устройство его домашнего быта, наличие личной библиотеки, бани, огорода, цветника и т.д.

       Однажды он мне говорит: “Вы знакомы с учителем биологии Тала-Булакской школы Кочкорского района? Если не знакомы, выберите время, съездите, посмотрите, познакомтесь, потом скажите свои впечатления.” Приехали мы с зав. Районо Мукашем Абазгановым в далекое кыргыское село. Школа маленькая, туземного типа, новое здание было в проекте. Но какое чудо я увидела в одном из классов! Настоящую лабораторию, где представлена животный и растительный мир всей Кыргызии, и в частности флоры и фауны, непосредственно окружающей Тала-Булак.

         От ликвидатора неграмотности среди пастухов Көкөбай стал создателем одного из лучших музеев природы. Учил детей как разумно жить в окружающем мире, разумно беречь окружающий мир, чтобы сокровища его не иссякали, вливались в общее достояние.  Дело клонилось к вечеру, надо было трогаться в обратный путь и Көкөбай пригласил нас на күлчетай и чашку чая. Зайдя к нему, мы по приусадебному участку поняли, что этот человек создал оазис из цветов и овощей в суровых горных условиях. В доме скромная обстановка, все сделано своими руками. Вокруг дома по соседству – особняки под железной крышей, у него скромненький под шифером. На мою шутку, “что же вы отстаете?” Көкөбай ответил: “Смыл жизни вижу в ином. Лишнию рубашку отдавать другим.” Иначе говоря Көкөбай был настоящим гражданином и учил гражданственности.

       В этой школе (мы открыли зеленую улицу), затерявшейся далеко, за многими километрами горных дорог, побывали сотни учителей из многих районов республики. Мотивом паломничества всех было желание посмотреть, осмыслить; что может сделать личность.

       Мамбеталиев был в этом деле магнитом, ему помогали общественность, коллектив учителей, учащиеся, родители. Так родился первый Герой социалистического труда среди учителей Кыргызстана.

       Постоянный поиск лучшего и на этом лучшем учить других было правилом нашего заведующего. Магнитами личности стали учителя Тянь-Шаня Абдылда Арапбаев, Джантаева из Ак-Талинского района, Мукаш Абазганов из Кочкорского района, Казакбаева Б., Унгефухт В. из Нарына многие, многие другие. Апыш Койчуманов из Ат-Башы стал также Героем социалистического труда. Объединяло их всех – образованность, культура, нравственность, любовь к детям.

       Начало нашей совместной работы совпало с принятием Постановления Партии и Правительства в 1972 году «О завершении перехода ко всеобщему среднему образованию и дальнейшем развитии общеобразовательной школы.» Сколько сил, энергии, ума, гибкости, нервов нужно было, чтобы организовать работу по выполнению задач, поставленных Постановлением.

       Капар Кыдыралиевич был отличным пропагандистом и организатором. Он находился в постоянном поиске, думал, искал, находил. У него болела голова обо всем, что у нас есть районы, где нет ни одной типовой школы, что дети дошкольного возраста на попечении престарелых родителей, что современное обучение немыслимо без наличия кабинетов.

       Стали выпускать методические разработки по каждой проблеме, проводить семинары на базе лучших школ. Ничего не делалось скопом, с наскоку.

       А как Капар Кыдыралиевич выступал! Он был прирожденный оратор. Речь его была яркая, образная. Он умел совмещать несовместимое. Сколько в нем было юмора…

        Удивляли его аккуратность, работоспособность. Всегда подтянутый, безукоризненно аккуратно и чисто одет, причесан. Все есть и ничего лишнего, никакой роскоши. Во всем служил примером.

       За год до его болезни я купила себе хорошее элегантное кожаное пальто. Он меня похвалил, сказав: «Мы не настолько богаты, чтобы покупать дешевые вещи,» а потом добавил, «что молодость нас сама по себе украшала, а теперь не лишние какие-то украшения.»

       Много читал. Был интересным собеседником. В любой области политики, науки, культуры и т.д. легко ориентировался.

       Как-то раз я перед ним оконфузилась. Проводили фронтальную проверку в школах Ак-Талинского района. По итогам должно было быть бюро Райкома партии. Договорились выехать за два дня раньше для подведения итогов. Он сказал: «Готовьтесь, утром я за вами заеду.» Заехал с двумя нашими работниками. Я подала на завтрак жареную картошку с мясом и чай. Прошло время, говорили о гостеприимстве кыргызского народа. Он сказал: «Да, мы не съедаем запасы, они у нас хранятся на случай встречи гостей.» Сказанное было для меня горькой пилюлей.

        О Капаре Кыдыралиевиче можно писать и писать, вспоминать и вспоминать. О нем не скажешь хороший это был человек или плохой. Его не вместишь в рамки. Он был крупной колоритной личностью, вместившей в себя мудрость народа.

       Огорчало, что его стали одолевать болезни. Это его угнетало. Он любил жизнь, работу, не признавал покоя.

       Помню: его задело предложение выйти на пенсию, что означало отлучение любимого дела. Разумеется, он не унизился до объяснений, не стал доказывать, что еще в силах руководить Облоно. Видела, что писал заявление с нажимом пера, размашисто (каллиграфия у него была отличная), а тут коряво: Пенсия так пенсия, как Вам будет угодно! Видно было, что глубоко оскорблен, угнетен.

       Мне иногда кажется, что это угнетенное состояние духа повлияло на его болезнь, ослабило сопротивление организма. Жил же он еще несколько лет, руководил музеем. Не умеют у нас беречь хороших людей.

       Для меня он навсегда останется в памяти Человеком с большей буквы, учителем, наставником, другом. Капар Кыдыралиевич ушел, а люди впитавшие его идеи, помыслы живут и продолжают его дело, которые ему предстояло решать.

        Ушел из жизни в 62. Разве это для мужчины возраст?

PS. По отдельным деталям знала, что он отличный семьянин, прекрасный отец. Он помнил и знал, кто из детей, в чем нуждается морально, материально. Всех по-своему любил, каждым гордился.

        Зоркости и проницательности у него не занимать. Психологом был отличным. Я далека от мысли идеализировать его. Но отрицательных черт в нем не нахожу. Как-то за всем хорошим, что в нем было их не замечалось верно незаметно совсем.


Отличник образования Кыргызстана, просвещения СССР, Акаевский стипендиат, ветеран народного образования области. Награждена орденом «Знак почета», медалями, Грамотами Верховного Совета Республики и области. Почетный гражданин г. Нарын  

Лямзина Ольга Викторовна, 14 июля, 1998 года

PS. По пути спросила у нашей бывшей методистки Жаңыл Жалиловой, какие на твой взгляд яркие черты Капара Кыдыралиевича? Она не задумываясь перечислила следующие:

-        Знающий,

-        Трудолюбивый,  

-        Справедливый,

-        Психолог, подход к каждому, понимал, знал, видел насквозь,

-        Не терпел ложь, особенно женщин

-        Определить каждого, найти в каждом хорошее, ободрить.                          

Кыдыралиев Капар жакындары менен

Ар кыл наамдары, сыйлыктары[оңдоо | булагын оңдоо]

  • Кыргыз эл агартуу Министирлигинин ардак грамотасы менен 3 жолу сыйланган
  • Кыргыз ССРнин эл агартуусунун отличниги
  • Кыргыз ССРнин мектептерине эмгек синирген мугалим
  • Эмгек Кызыл Туу ордени
  • Элдердин достугу ордени
  • Ардак белгиси ордени
Кыдыралиев Капар менен А. Койчуманов

Эстелик[оңдоо | булагын оңдоо]

  • Кочкор районундагы Капар Кыдыралиев атындагы орто мектеби

Үй-бүлөсү[оңдоо | булагын оңдоо]

Байбичеси Султаналиева Гүлнар. Уулдары: Үсөн, Сыргак, Асан, Улан. Кыздары Бактыгүл,Анара. Балдарынын баары жогорку билимдүү. Сыргак физика-математика илимдеринин кандидаты, Кыргыз Улуттук университетинин окутуучусу, профессор. Улуусу Үсөн. Анан Сыргак. Асан.Улан. Кенжеси Анара. Бактыгүл дүйнөдөн кайтып кетти. http://a2.sphotos.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-ash3/

Апасы[оңдоо | булагын оңдоо]

(Керим кызы Уулжан, 1890–1972)

    Ар бир адамдын жаш кезинде беделдүү, олуядай көргөн жана үлгү ала турган адамдары бар болушу ыктымал. Убакыт өткөн сайын ал адамдар,  өзүңдүн өзгөрүшүңө карата алмашып турушу,  бул турмуш табигатынын закон ченемдүү, белгилүү көрүнүшү. Бирок алардын арасында бир мезгилде сүйүктүү болуп, түбөлүктүү ан-сезиминде жашай турган адамдар да бар. Менин Чоң апам да мен үчүн бир кезде ушундай адам болуп, түбөлүккө калды. Бул окуя, мен бала кезимде, кышында ооруп, төшөктө жатканда болгон. Чоң апам биздин  туугандар менен кошо биздин үйүбүзгө учурашканыбы же мени көргөнүбү келишиптир. Мага балык ала келиптир.  Ооруп жаткан кишилердей эле тамакты жакшы ичпей жатсам керек, атамдын менин тамакка көөнүмүмдү күчөтүш үчүнбү -  бул балыкты Чоң апаң  муздак суудан атайы сени жеп, батыраак айыксын деп, кармап келиптир дегени алигиче эсимде. Элестетип көрсөңөр, сен үчүн бирөө кышында муздак сууну кечип, балык кармап жүргөнүн. Кичинекей  баланын элесинде жомоктой эле сезилсе керек. Ошондон кийин Чоң апам мен үчүн эң чоң даражалуу, жакшы көргөн адам болуп өмүр бою кала бергени түшүнүктүүдүр. Бирок бул башаты кана болчу. Чоң апамды канчалык улам жакыныраак тааныган  сайын, ошончолук ага ишенимим, жакшы көргөндүгүм өскөндөн-өсө берди, чынында ал кудайымдай көрө турган киши болуп калды.  

    Чоң апам бүт өмүрүн эмгек үстүндө өткөрүү менен жашап өттү. Карыганда, өзүнүн балдарыныкында жайбаракат жашагандын ордуна,  дайыма бирдемеге алек болуп, мээнеткеч киши болчу. Биздикине келгенде, конок болуп кеткендин ордуна, короону шыпырып жана башка колунан келген жумушту жасап, жаны тынбачу. Ушуларды элестетип, мен азыр дагы ушул жумуштардан, Чоң апамдын шыпырып кой деген сөздөрүн укпастан, качып кеткенге чейин кылган аракеттерим  үчүн өзүмдү күнөлүүдөй сезем. Чоң апам болсо бизге болгон сагынычын кандырып, башка өзү кыла турган иши түгөнгөндөн кийин айылдагы өзүнүн үйүнө кеткенге шашылчу. Мен болсо ушул каяктагы бир айылдагы эски үйдө эмнени жоготту экен ушундай шашкандай деп, анда түшүнбөй таарынчу элем. 

  Чоң апам, Калича эжемдин(атамдын карындашы) айткан сөзүнө караганда, кол өнөрчүлүк боюнча уз болуп, өмүр бою шырдак, кийиз, көлдөлөң жасап өттү. Өзү чебер гана болбостон, уюштуруучу, абдан сарамжал, камбыл, оокатчыл болгон. Аракетчилиги менен оокатту жашашкан. Айылдын аял-келиндерин чогултуп бирге кол өнөрчүлүк менен алек болуп, сапаттуу буюмдарды жасашчу экен. Алардын ишенимине жана кадырына ээ болуп, турмушта да болгон маселелерге өзүнүн кеңешин берип турчу экен. Аялдар гана эмес, бардык айыл–ападагылар  дагы келип жашоодогу маселелр боюнча Чоң апабыз менен кеңешип турушчу экен. Ал эмес, элдин кадыр-баркына ээ болгон, эл анын сөзүн бир айтканда аткарган, айылдын сельсоветинин башкармасы болуп жүргөн иниси - Кыдыралы атам дагы маанилүү суроолор боюнча келип, кеңешип кетчү экен. Чон апам дагы өз кезегинде Кыдыралы атамдын кийлигишүүсүн же ага байланышы бар масалелерди өзү чечип койбостон, Кыдыралыны кутөлүк, аны менен чогуу чечели деп жооп кайтарчы экен.            

   Тубасабы же тарбияданбы, Чоң апамды  жоопкерчиликтүү жана чечкиндүү, өзүнө ишенимдуулүк мүнөзу ошол убакыттагы кыргыз аялдарынан айырмалап турса керек десем, жаңылбастырмын. Элдин сөзүнө караганда, аны башка бирөөгө кудалашканы жатканда, сүйлөшүп жүргөн чоң атам(Молдобай, (1891-1939)) менен Суусамырга Чоң атамдын күйөгө чыккан карындаштарына качып барып, жашап калышыптыр. Туугандардын айтканы боюнча, чоң атам жоош, кудайга дайыма сыйынган, акыл-эстүү киши экен. Муну дагы бир нече жылдан кийин Суусамырда болгон окуя тастыктайт. Чоң апамдын апасы өтүп кеткенден кийин, аларга  Кыдыралы атам барыптыр. Ал убакта жол алыс болгондуктан, өз убагында кабар берилбесе керек. Учурашып, үйгө киргенден кийин, Чоң апам инисинен – үйдө бардыгы жайындабы, тигиши ажырап кеткен шымды кийип алыптырсың, апам сени мындай кебетең менен жибербейт эле деп сураганда, апасынын кайтыш болгону жөнүндө кабар угузуптур. Андан тышкары Атам(Керим атасы 80 жаштарда экен) башка аял албайм деп, мени Уулжан эле багат деген сөздөрун айта келиптир. Ушундан соң Чоң атамды, атам менен инилерим апамсыз жүдөп кетишет деп  көндүрүп(Чоң атамдын түшүнүкүүлүгүн көргүлө) , Токуш атамды(атамдын эң улуу агасы) өңөрүп алып (кичинекей бала болсо керек) Мантышка көчүп келишиптир. Өшентип Мантыш биздин атабыз туулган кичи мекенибиз болуп калыптыр. Чоң апабыз болсо көпкө дейре - инилери чоңойгончо, атасы өлгөнчө  чейин эки үй-бүлөнүн түйшүгүн тартып жүрүптүр. Өзү 10 бала төрөптүр, алардын бешөө бала кезинде чарчап калыптыр(медицинанын жоктугу да). Кийин инилери жана балдары Кыргызстандын татыктуу кишилери болгонуна Чоң апабыздын салымы баа жеткис болушу керек. Айылдык аялдардын айтымында Чоң апабыз кичүү уулу  Карыбек байкем Москвадагы мамлекеттик Университетинин аспирантурасында окуп жүргөндө балам алыста үйдүн тамагын сагынат деп жайдын күнү келиндерге камыр жуурутуп, жупка жасатып, кесме кестирип даярдатып койчу экен. Кары байкем каникулга келгенде алып кетип жүрүптүр. Өзү дагы  балдары, инилери алып келип берген кийим-кечелерин эл чогулган жерлерге кийип барып муну Маскөөдөн, муну дагы башка жерлерден алып келип берди деп өзүнүн балдары, инилерине сыймыктанып көрсөтчү экен (муну баардык апа-энелер кылышса керек).

    Чоң апам, өз убагында, Кыдыралы атам экинчи аялына (Жийдебүбу апа) үйлөнгөндөн кийин, аларга жалгыз болбогула деп өзүнүн үчүнчү уулун, биздин атабызды (5-6 жашта болсо керек), энчилеп бериптир. Кыргыздардын бала-балага деген түшүнүгү боюнча мындай ырым тукумун улантканга жардам берет деген ишеним болсо керек. Чынында эле, бир нече жыл өткөнсоң Кыдыралы атам менен Жийдебүбү апам эки уулду болушту(Дербиш менен Калыгул). Биз болсо Кыдыралы атамдын ысмын алып Кыдыралиев болуп калдык.

    Чоң ата, апабыздын туруктуу өз үйү болбой, ар кайсы жерлерде бир топ жыл жашап жүрүшүптүр. Чоң атабыз көзүн жумгандан кийин өз үйсүз жашаган болбойт деп Чоң апа балдары менен кеңешип, Кыдыралы атамдын, инилеринин, Токуш атамдын (ал убакта кызматкер болуп иштеп калыптыр) жардамы менен үй салышыптыр. Ошондон бери Чоң апам, балдарынын Фрунзеге же Кочкорго тур деген суранычтарына болбой өзүнүн эски эки бѳлмѳ үйүндө Жумабек атамдын(атамдын улуу агасы) үй-бүлөсү менен жашап өттү, кандай кана болбосун – өз үйуңө жетпейт деген ушу го.  

      Чон апам жөнүндө атамдын иниси - Карыбек Молдобаев байкемдин «Мезгил жана өзүм тууралуу ой жүгуртүүлөр» китебинде – «Балалык кез жөнүндө» жана «Менин тамырым – эненин жана табийгаттын гармониясында» аттуу бөлүктөрүнөн дагы башка кызыктуу маалымат алса болот.

      Чоң апам жөнүндө эскерүүнү жазганга жардам берген Калича эжеме, башкаларга: карындашым Дарияга (Токуш атамдын кызы), Малакеге (Асан инимдин уулу), Алтынайга (Малакенин келинчеги), Зина эжеме (Сатарова), күйө балам Салморбекке (Касымбек уулу), Орозобек байкеме (Түгөлбаев) чоң рахмат айтам.  

Капар уулу Үсөн

Согуштагы каатчылык[оңдоо | булагын оңдоо]

Бул эскерууну менин суранычым боюнча Алма эжем жазып берген. Атабыз өлгөндө кошкон кошогун дагы тиркеп коюптур.

Алма эже Кыдыралы атамдын иниси – Жумалы атамдын кызы. Өмүр бою биздин айылда мугалим болуп иштеди. Өзү жазгандай согуш башталганда көп мугалимдерди солдатка алып кетип, 15 жашында мугалим болуп сабак бере баштаптыр. 31 жашында жолдошунан айрылып 4 баласын өзу багып чоңойтту. Айылдын белгилүү кошокчусу болчу. Болгонду болгондой айтып, ушак, кур сөздөн алыс болуп чындыкты даназалап жүргөн киши катарындда айылдыктардын кадырлуу кишиси эле. Жумалы атабыз Кыргызстандын ичинен чыккан биринчи Социалистик эмгектин батырларын(Советтер Союзундагы эң жогорку сыйлык) катарындда болсо дагы, эмнегедир көп жыл бою ага арналган бир да эстелик белги жок экен. Алма эжебиз болгон аракетин кылып, Мантыштын борбор көчөсүнө Жумалы атабыздын атын койгонго жетишти.

     

Согуштагы каатчылык

       Капардын 5-класста окуп жүргөн кези. 1941-жылы июнь айынын 20- сында биздин Кызыл-Дөбө орто мектеби Кочкорго ыр, комуз боюнча өткөрүлө турган райондук кароого бармак болуп, кыздар балдар комуз үйрөнүп(комузду Кара-Мойноктук фамилиясы эсимде жок Сүйүналы агай, ырды Бейшеев Адамалы агай үйрөткөн) Кызыл-Дөбөдөн Кочкорго 8 эркек, 8 кыз болуп ат араба менен жөнөп калдык. Жолго бир конуп Кочкорго жеттик. Кароонун жыйынтыгында Көк-Жар орто мектеби биринчиликти алды.Жетекчиси Бейшеев Адамалы агайдын атасы экен. Биз экинчи орунду ээледик. Эки конуп калдык, сүрөтко түштүк.

      Эртең менен кетели деп атсак эле радиодон “Немецтик-фашистилик баскынчылар келишимди бузуп, СССРге кол салды, согуш башталды” - деп атат дешти. Эсибиз чыгып, ыйлап-сыктап айылга жөнөдүк. Ыр, комуз менен шайдоот келген жаныбыз жүрөктүн үшүн алган суук кабардан шаабайыбыз сууп, жолго бир конуп үйгө араң жеттик. Эр-бүлөөнү согушка ала баштады. Күнүгө ый, ызы-чуу, араба менен алып кетет. Капар ошондо 12 жаштагы бала мен 15 жаштагы кыз элем.

      Согуш чыкканда “Мантыш” өзүнчө колхоз болчу. Мугалимдерден Бейшеев Адамалы агай баш болуп көп агайлар согушка кетип калды. Мен мугалим болуп иштеп калдым. Элдин турмушу аябай начар эле. Кыштак деле жакшы боло элек, жалпак бос тамдар болчу, электрдин дайны жок, чырак бир 2-3 үйдө бар болчу. Элдин баары шайтан чырак менен отурчу. Нан деген жокко эсе болчу. Кампадан ченеп кичинеден берчи эгинди. Тукум сепкенде же орок оргондо баштыкка ушалап уурдап алып келчи. Отун деген такыр жок болчу. Чий, куурай орчу, тезек терчи, мая шыпырчу. Эгинди сугарганда жылаңайлак сугарчы, кирпич куйганда дагы ылайды жылаңайлак тепсеп ийлеп анан куйчу. Жерди соко менен айдачу. Бир киши кечке соко кармайт, бирөө атты же өгүздү(уйду) кечке “чу эле чу” же “өш эле өш”деп жүрчү. Тукумду жерге сепкенде бир киши атка минип, капка арпаны салып аны ээрге өңөрүп кечке кол менен сепчү. Андан кийин мала менен дагы бир киши атты минип алып кечке тырмоону тартчу. Эгинди үч жолу сугарып, анан бышканда орок менен оруп бүткөндөн кийин боолук жасап боолап чийнеге жүктөп кырманга жеткирчи. Анан кырманга ал бооланган эгинди тегерек кылып чачып аны мала таш менен атка сүйрөтүп бир бала минип алып кечке ошол арпа самандан ажыраганча кырманды тегерене берчи. Арпа кабыгынан ажырап болгондо саманды бир бөлок арпаны бир бөлөк алып аны төрт киши эртең мененки шамалга салып күрөк менен сапырып кызылан төпөнүн бөлүп алчу. Кырманда иштегендер кырманга жатчу. Эгин сапырылып бүткөндөн кийин аны капка салып атка уйга жүктөп “Согушка” деп Кочкорго жеткирип турчу. Мугалимдер түшкө чейин балдарды окутуп, түштөн кийин  талаага  эмес, күүгүмгө чейин иштешчү. Капар дагы ошол кезде уюштургуч, тамашакөй, чыйрак,тыкан бала болчу. Балдарды ылдам иштейли, ылдам терели деп турчу. Орок оргондо да балдар менен мелдешип бат-бат орушчу. Балдардын деле дени өлүп калса керек айтканды эле аткарып турар эле. Сабактыда жакшы окушчу. Машакты тердиргенде күнүго кырманга кап, кап кылып өткорүп берип турчубуз. Балдардын ичкени тарткан айран, нан деген жок. Дүмбүл салып жейли десе активдер кармап алып койчу, тартип шумдук катуу болчу. Күнүгө согуш кайсы жерде болуп атканын элге, балдарга айтып окуп берип турчубуз.

     Энелер да, аталар да кечке эгин орчу. Талаага боз үй тигип тамакты ошол үйгө жасатып берип турчу. Чөптү дагы талаага жаткырып чалгы менен чаптырчу. Энелери кечке эгин оруп, кечинде бир табак арпаны уурдап келип мыяны кошо көтөрө келип арпаны кууруп жаргылчакка тартып кара жарма жасап берип балдарын жаткырар эле. Жармасы жоктор тамагы бар үйдөн аңдып ичишет. Активдерге мээлей, байпак түйдүйргүлө дейт. Биз аялдар кечке иштеп түн ортосуна чейин күнүго жүн тытып, жип ийрип байпак, мээлей түйөбүз. Аны солдатка деп жөнотүп турчу. Согуштагы иштеген аксакалдар, аялдар, балдарды ойлосом азыр дагы ыйлагым келет.   Жаманчылык башка түшкөндө кишинин дени өлүп калат турбайбы.

      Мындай эле эл тартиптүү болуп иштеп калганы жетекчиден болот  турбайбы. Мантышта Капардын атасы Кыдыралы деген аксакал элди баккан экенда, малдууу оокаттуу акылдуу киши экенда. Жаш кезинде Айтууда(ошол аймактын байы) малай болуп жүрүп далайды көрүп элди бүт кыймылдатбай иштеткен ошол киши экен. Бир дагы киши тилин албай койчу эмес. Учка боз үй тиктирип тамак жасаткан. Ошол жерге жаткырып иштеткен. Үч-Эмчекке боз үй тиктирип, ошол жерге кондуруп иштетип чөп чаптырган. Бүткөндө үйүнө жиберген. Кампаны кайтартып койгон, тукумдан артканын улам үйлөрдү кыдырып уну талканы калбай калганда ченеп берип турган.

     Ошентип согушта Капар эгин оруп машак терип жүрдү. Кызыл-Дөбө мектеби согуш жылдарында 9-класска чейин болчу. Анан шаарга барып 10-классты бүтүп институтка өтүп окуп кетти.    

Алма эженин эскерүүсү

Капарга кошулган кошок[оңдоо | булагын оңдоо]

Сөздүн башы бисмилда

Бизмилда бүтпөйт миң жылда

Ажырабайбыз дечи элек

Бир боорум ажырап калдык биз мында

Асмандан булут сөгүлүп

Айдын көзү көрүнүп

Айдай болгон бир боорум

Ага-ини журттан бөлүнүп

Көктөн бир булут сөгүлүп

Күндүн көзү көрүнүп

Күлмүңдөгөн бир боорум

Күрдөлдүү журттан бөлүнүп

Төртөө бир эле жылдыздын

Бир боорум төрөсү эле кыргыздын

Төртөө бир учту жылдыздын

Төрөсү кетти кыргыздын

Алтоо бир эле жылдыздын

Ардагы эле кыргыздын

Алтоо бир учту жылдыздын

Ардагы кетти кыргыздын

Туура сынган кайыңды

Тулпарлар аттап өтө албайт

Туйгун жаны өткөн соң

Тууганы ыйлап жете албайт

Каршы бир жаткан кайыңды

Кай берен аттап өтө албайт

Кайран жаны өткөнсоң

Балдары ыйлап жете албайт

Ардактуу элде жүргөндө

Аргымак минген кашкадан

Алтындай жаны өткөндө

Айттырат тура жакшы адам 

Күрдөлдүү элде жүргөндө

Күлүктү минген кашкадан

Күлгүндөй жаны өткөндө

Куйгүзөт тура жакшы адам

Сапарга кеттин аттанып      

Шашпай бир туура жолго сал

Кызматы менен көрүнүп

Калкына болгон кадырман

Толукшуп жайнап гүл чыккан

Токтолуп кеткен жерине

Каркылдап топто сайраса

Калк кубанган кебине

Кылымдар бою боорумдум

Кызматы турат көңүлдө

Айласын тапсак боорумду

Бербейт элек өлүмгө

Өлүмдү эске албастан

Өмүрүн өтөт байкалбай

Капыстан ажал келгенде

Кара жер сорот кайтарбай

Асмандап учкан ылачын

Ылачын жайат кулачын

Ардактап баккан балдардын

Бир боорум көрбөй калды ыраатын 

Көкөлөп учкан ылачын

Ылачын жайат кулачын

Көтөруп баккан балдардын

Бир боорум көрбөй калды ыратын                              

Ааламдан алган чен калды

Алты уруу тууган эл калды

Алты кат жердин түбүндө

Бир боорум сендей эр калды

Кылымдан алган чен калды

Кырк уруу тууган эл калды

Кырк кабат жердин алдында

Бир боорум сендей эр калды

Күн тийбес тоонун алдында

Күйөрүм боорум калдыңда

Ай тийбес тоонун алдында

Айдай бир боорум калдыңда

Салтанатың калын эл

Баарысы уксун кеп кылып

Баарысы колдон келген кез

Бир боорума салтанатты көп кылып.

Берекелүү тең талаа

Бетегеси коштошту

Кызматыңды иштөөгө

Калдайган элин топтошту

Эл турмушун ойлонуп

Эрикпестен кам кылган

Кесепеттү шум өлүм

Кен дүйнөнү тар кылган

Асмандан балкып күн тийсе

Шооласы жерге төгүлөт

Алмадай болгон кайран баш

Ага-иниден бөлүнөт

Бир боорума иштесек

Ар сапаттар табылат

Эстелик болуп артына

Ак сарай күмбөз салынат


Алма эженин атабызга кошкон кошогу 

(1990-ж.,12февраль)

Кошок турмуштук каада-салт ырларына жатат. Кошок оор жоготууга учураганда айтылат экен. Илгери бир жыл кара кийип эртен менен кечиндде эки мал ыйлачу. Бир жылдан кийин ашын берип анан көчөгө чыкчу.

Үсөн зайбы Гүлмира, уулу керим менен

Коомдук ишмердиги[оңдоо | булагын оңдоо]

Ал тууралуу ар кыл баалар[оңдоо | булагын оңдоо]

Капар Кыдыралиев атындагы орто мектептин мугалими ал тууралуу мындай ыр жазган экен:

 
Мыктысы кыргыз элинин,
Гүлү эле кутман жеринин.
Билимге жалаң арнаган,
Бут бойдон талант, өмүрүн.
Сүйлөсө сөзгө сөздү кынай билген,
Жарашып кийимди да кие билген.
Акылдуу жана дагы мээримдүү эле,
Балдарын медер тутуп сыйлай билген.
Улантып калган өмүрүн,
Балдары гүлүн ачкан кез.
Талыкпас эмгек жаратып,
Бактысын иштен тапкан кез.
Кыдыралиев Капардын жакындары

Ал тууралуу китептер жана макалалар[оңдоо | булагын оңдоо]



  • ISBN