Кыйба (шаар)
| Отурукташкан жай
Кыйба өзб. Xiva .jpg)
| |||||||||||||||||
Кыйба[1] (өзб. Xiva) — Өзбекстандын Хорезм облусундагы шаар, Кыйба районунун административдик борбору. Хорезмдин акыркы борбору.
Биздин заманга чейинки VI кылымда негизделген Кыйба Хорезм оазисинин түштүк бөлүгүндө, Аму-Дарыянын сол жээгинде, Түркмөнстан менен чектеш жерде жайгашкан. Улуу Жибек жолунун эң жакшы сакталган шаарларынын бири болгон ал өзүнүн уникалдуу тарыхый жана архитектуралык мурасы менен белгилүү.
Кыйба байыркы доорлорго барып такалган терең тарыхы бар Хорезмдин ири маданий, диний жана соода борбору болгон. Шаар эң чоң өнүгүүсүн 16-19-кылымдарда Кыйба хандыгынын борбору катары башынан өткөргөн. Шаардын борбордук бөлүгү, чеп дубалы менен курчалган Ичан-Кала, ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген жана анда ондогон медреселер, мечиттер, мунаралар жана сарайлар бар ачык асман алдындагы музей жайгашкан.
Бүгүнкү күндө Кыйба Өзбекстандын маанилүү туристтик жана маданий борбору болуп саналат жана дүйнө жүзүндөгү изилдөөчүлөрдүн, архитекторлордун жана саякатчылардын көңүлүн бурат. Өнүккөн туристтик инфраструктура жана улуттук тарыхый-архитектуралык корук статусу шаардын уникалдуу көрүнүшүн сактоого өбөлгө түзөт.
Тарыхы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Байыркы жана орто кылымдардын башында Кыйба
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Шаардын негизделиши жөнүндөгү кийинки уламышта анын суусу кереметтүү даамга ээ болгон Хейвак кудугунун айланасында өскөнү жана кудук Ыйык Китептеги Нухтун уулу Шемдин буйругу менен казылганы айтылат.[2] Бул кудукту бүгүнкү күндө да Кыйбанын эски кварталы Ичан-Каладан көрүүгө болот.[3]
Кыйба Борбордук Азиянын батышында, Арал деңизинин түштүгүндө жайгашкан ири мамлекет болгон байыркы Хорезмдин шаарларынын бири болгон.
Археологиялык далилдер боюнча, Кыйба 2500 жылдан ашык убакыт мурун негизделген. Байыркы убакта шаар сактардын Хейвак деген аты менен белгилүү болгон. Кыйбанын негизделиши жөнүндөгү жазма булактар көбүнчө уламыштарга бай. Алар шаардын пайда болушун Ыйык Китептеги Сулайман менен, ал эми башка версиялар боюнча Нух менен байланыштырышат. Кыйба жөнүндөгү уламыштар орус жана европалык саякатчылардын (А. Вамбери, Э. Желябужский) очерктеринде камтылган. Шаардын тарыхы жана келбети саякатчыларды гана эмес, аны басып алгандарды да таң калтырган. Бул окуялар, аскер кызматкерлеринин жана айрым чыгыш таануучулардын арийлер жана алардын мекени жөнүндөгү ошол кездеги кеңири тараган теорияларынан келип чыгып, кээде элдик адабияттын барактарына кирип турган.
Өз тарыхында шаар Ахемениддердин басып алуусун жана байыркы Хорезмдин чек аралары Колхидага чейин созулган гүлдөп-өнүгүү мезгилдерин башынан өткөргөн.
305-жылдан 995-жылга чейин Кыйбаны камтыган Хорезмди Афригиддер династиясы[4], Вазамар (б.з. 3-кылымынын экинчи жарымы) жана башкалар башкарган[5]. Афригиддер зороастризмдин хорезмдик версиясын Абдаллах ибн Турсабастын тушунда ислам динин кабыл алганга чейин карманышкан деп жалпы кабыл алынган (Хорезм 712-жылы жергиликтүү жарандык согушка кийлигишкен Кутайба ибн Муслим тарабынан мусулмандардын таасири астына алынган). Хорезмдин башкаруучулары Ардвисура-Анахита кудайынын культун өнүктүрүшкөн деп эсептелет; анын символдорунун сүрөттөрү биздин заманга чейинки 2-кылымдан биздин замандын 8-кылымына чейинки монеталарда кездешет.[6]
Хорезмдиктер маркумдардын сөөктөрүн сөөк кутучаларына көмүшкөн, алар назиктерге (күрөөнүн бир түрү) коюлган. Хорезмден ондогон ар кандай сөөк кутучалары табылган, алардын ичинде Борбордук Азиядагы эң байыркысы (б.з.ч. 5-4-кылымдардын чегиндегиси). Зороастризм догматикалык дин болгон Сасани Иранында дээрлик эч кандай сөөк кутучалары же назик кутучалар табылган эмес. Бул салт Борбордук Азиянын зороастризмчилдерине, тактап айтканда, Хорезмге мүнөздүү болгон.[7] 712-жылы Хива Кутайба ибн Муслимдин арабдары тарабынан басып алынган.
Араб басып алуусу
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Арабдардын Хорезмге жасаган алгачкы жортуулдары 7-кылымга таандык. 712-жылы Хорезмди араб кол башчысы Кутайба ибн Муслим басып алып, ал хорезмдик аристократияны мыкаачылык менен кырган. Кутайба Хорезмдик окумуштууларга өзгөчө мыкаачылык менен репрессия жүргүзгөн. Аль-Бируни өзүнүн "Өткөн муундардын жылнаамалары" аттуу эмгегинде жазгандай, "Кутайба Хорезмдик жазманы билгендердин баарын, алардын салттарын сактап калгандардын баарын жана алардын арасындагы окумуштуулардын баарын чачыратып, жок кылган, ошондуктан мунун баары караңгылыкка чөмүлгөн жана ислам пайда болгон учурда алардын тарыхы жөнүндө эмне белгилүү болгону жөнүндө чыныгы маалымат жок".
Кыйба 9-15-кылымдарда
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Афригиддер династиясы 995-жылы Мамун ибн Мухаммед бийликке келип, борбору Көнө-Үргөнч болгон Хорезмшахтардын жаңы династиясын - Мамуниддерди негиздегенде аяктаган. 995-жылдан 1017-жылга чейин Хорезмди Мамуниддер династиясы башкарган. 1017-жылы Хорезм Махмуд Газнинин бийлигине өткөн. 11-кылымдын экинчи жарымында Кыйба селжуктардын бийлигине өткөн. 1097-жылы Ануштегинилер династиясы бийликке келген.
Хорезмдин негизги түрк тилдүү этникалык тобу түрктөр болгон. Көрүнүктүү окумуштуу жана этнограф Бируни (973-1048) өз эмгектеринде түрк айларынын аттарын жана Хорезмдин түрк калкы колдонгон түрк дары чөптөрүн келтирет.[8] Бируни 1000-жылдары Хорезмде жазылган "Өткөн муундардын эстеликтери" аттуу эмгегинде Хорезмдин түрк калкы колдонгон жаныбарлар циклине ылайык түрк жыл аттарын келтирет: сычкан, од, барс, тушкан, луй, илан, юнт, куй, пичин, тагигу, тунгуз. Ошол эле эмгегинде ал түрк тилиндеги ай аттарын келтирет: улуг-ой, кичик-ой, биринчи-ой, экинчи-ой, үчүнчү-ой, түртинчи-ой, бешинчи-ой, алтынчы-ой, жетинче-ой, саккизинчи-ой, токкузинчи-ой, унинчи-ой.[9]
IX жана XII кылымдар аралыгында көптөгөн ислам билим берүү мекемелеринен тышкары, Хорезмде илимдин ири борборлору: астрономия, математика, медицина, химия жана башкалар болгон.
Багдадда ошол кездеги башкаруучу Аль-Мамун тарабынан негизделген "Акылмандык үйүн" (иш жүзүндө илимдер академиясы) Хорезмден чыккан Мухаммед аль-Хорезми жетектеген. 9-кылымга чейин анын математика, география жана геодезия боюнча фундаменталдык эмгектери Европада белгилүү болуп, бүгүнкү күнгө чейин таасирдүү бойдон калууда.
Аль-Бируни, Нажм ад-Дин Кубра жана башка окумуштуулар жана теологдор, алардын аттары Хорезм менен да байланыштуу, артында чоң илимий мурас калтырышкан. Хива Нажм ад-Дин аль-Кубра деген ат менен белгилүү болгон Нажм ад-Дин Абу аль-Жаниб Ахмад ибн Умар аль-Хорезминин туулган жери болгон (1145, Кыйба – 1221, Үргөнч). Ал хорезмдик мистик жана теолог, көптөгөн философиялык жана теологиялык трактаттардын автору, суфий шейхи жана акын болгон.
Кыйбадан чыккан белгилүү окумуштуу Шихаб ад-Дин Абу Саад ибн Имран болгон. Ал көрүнүктүү юрист, аш-Шафиий мектебинин муфтийи болгон, лексикология, медицина, диалектика, лингвистика жана жакшы башкаруу илимин жакшы билген жана Хорезмдеги беш медреседе сабак берген. Ал ошондой эле моңголдор тарабынан өлтүрүлгөн[10].
1220-жылы шаар Чыңгыз хандын аскерлери тарабынан талкаланган.
Хорезмдин исламдашуу жана түрктөшүүсү адабий, илимий жана диний чыгармалардын жаралышына жана араб жана перс чыгармаларынын түрк тилине которулушуна чагылдырылган. Ыстанбулдагы Сулеймание китепканасында Хорезмде жасалган жана 1363-жылдын январь-февраль айларына таандык түрк тилине саптар аралык котормосу бар Куран сакталат.[4]
XIII кылымдын аягы - XIV кылымдын башындагы белгилүү хорезмдик түрк акыны жана жазуучусу Рабгузи (чыныгы аты Наср ад-Дин, Бурхан ад-Диндин уулу) болгон. Рабгузинин негизги чыгармасы болгон "Рабгузинин пайгамбарлар жөнүндөгү жомоктору" ("Киссаи Рабгузи", 1309–10) диний темалардагы 72 жомоктон турат, негизинен Ыйык Китептен жана Курандан алынган. Жомоктор диний мүнөздө болуп, жакшылыкты үгүттөп, жамандыкты айыптайт.[11]
Хорезмдик дагы бир белгилүү түрк акыны Хафиз Хорезми болгон, ал 1353-жылы түрк тилинде "Мухаббат-наме" аттуу поэма жазган. Поэманын эки кол жазмасы сакталып калган: андан мурункусу 1432-жылы уйгур арибинде жазылган, экинчиси 1508–09-жылдары араб арибинде кайра жазылган. Уйгур кол жазмасы түрк тилиндеги 10 кат-ырдан турат. Эки кол жазма тең Британ музейинде сакталат.
Өзбек Шейбаниддер династиясынын доорунда Кыйба
[түзөтүү | булагын түзөтүү]_(5596918457).jpg)
Кыйба башында Хорезмдин борбору болгон эмес. Тарыхчылардын айтымында, 1598-жылы Аму-Дарыя мурдагы борбору Үргөнчтөн (мурдагы Гурганж) чегинген.
Хандыктын аймагы аркылуу агып өткөн Аму-Дарыя Каспий деңизине Узбой деп аталган эски дарыя аркылуу агып[12], тургундарды суу менен камсыз кылып, ошондой эле Европага суу жолун камсыз кылган.
Кылымдар бою дарыя бир нече жолу өз нугун түп-тамырынан бери өзгөрткөн. Аму-Дарыянын 16-кылымдын аягындагы акыркы бурулушу Гурганжды талкалаган. Байыркы борбордун урандылары азыркы Кыйбадан 150 км алыстыкта, Куня-Үргөнч (Түркмөнстанда) конушунун жанында жайгашкан, бул "эски Үргөнч" дегенди билдирет.
1511-жылы Хива өзбек шайбаниддер династиясы башкарган мамлекеттин курамына кирген.
1598-жылы шаар биринчи жолу Кыйба хандыгынын борбору болгондо, ал 20 кылымдык тарыхы бар кичинекей чептүү шаар болгон.[2] Кыйбанын борбор катары статусу акыры Абулгази хандын (1643–1663) тушунда бекемделген. Андан кийин, мамлекет орус жазма булактарында көп учурда Кыйба хандыгы деп аталган. Бирок, расмий документтерде жана тыйындарда ал Хорезм деп атала берген.
Кыска мезгилдин ичинде Кыйба ислам дүйнөсүнүн руханий борборлорунун бирине айланган. Кыйбанын интенсивдүү өнүгүшү Абулгази хандын атасы, Шибанид арабы Мухаммед хандын (1602–1623) тушунда башталган, ал кезде Араб Мухаммед хан медресеси (1616), Ануш хан мечити жана мончолору (1657) жана Кожобердибий медресеси (1668) сыяктуу монументалдуу курулуштар курулган. Кыйба ханы Абулгази Бахадур хан эки тарыхый эмгектин автору катары белгилүү: "Түркмөндөрдүн санжырасы" (1661-жылы аяктаган) жана "Түрктөрдүн санжырасы" (18-кылымда Европада, кийинчерээк 1852-жылы Казанда жана 1871-жылы Санкт-Петербургда басылып чыккан).
Ядигар хан (1704-1714) каза болгондон кийин, Шергази хан (1714-1728) Хорезм тактысына отурган. Ал Илбарс хандын тун уулу Султан Гази хандын тукумунан болгон. Шергази хан Букарда[3] төрөлгөн, анын ата-бабалары көчүп келишкен, балким, бул Хорезмдеги саясий башаламандыктан улам болгон. Шергази хан Букарда медресени бүтүргөн жана жогорку билимдүү адам болгон. Ал династиянын башка өкүлдөрүнүн арасында өзүнүн жөндөмү менен айырмаланган, ошондуктан ал Амир Тимур сыяктуу эле Сахибкиран[3] деп аталган.
Колдонулган адабияттар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Булактары
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- ↑ Хива. Достопримечательности Хивы. Гостиницы Хивы (орусча). Centralasia-travel.com. Текшерилген күнү 12 -ноябрь (жетинин айы) 2025. Түп булактан архивделген күнү 26 -март (жалган куран) 2012.
- ↑ Хива. Текшерилген күнү 12 -ноябрь (жетинин айы) 2025. Түп булактан архивделген күнү 13 -февраль (бирдин айы) 2021.
- ↑ Монеты Хорезма.
- ↑ Монеты Хорезма.
- ↑ Вайнберг Б. И., Монеты древнего Хорезма. М., 1977, с. 34.
- ↑ Рапопорт Ю. А., 1996. Религия древнего Хорезма: некоторые итоги исследований // Этнографическое обозрение. № 6.
- ↑ Абу Рейхан Беруни, Избранные произведения. т. 4. Перевод с арабского У.Каримова. Т., 1973, с.312
- ↑ Абу Рейхан Бируни. Избранные произведения, I. Ташкент. АН УзбССР. 1957, с.87-89.
- ↑ Шихаб ад-дин ан-Насави. Сират ас-султан Джалал ад-Дин Манкбурны. М. Восточная литература. 1996, с. 89-90
- ↑ Киссас ул-анбиёи Рабгузий, 5 изд., Казан, 1881
- ↑ Это является широко распространённым заблуждением, присущим географам XVII—XIX веков. Исследования, проведённые авторитетными учёными в XX веке, показали, что в исторический период, то есть в течение последних 10-15 тысяч лет, Амударья не впадала в Каспийское море.