Кыргызстандын Орусияга каратылышы

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

Кыргызстандын Орусияга каратылышы жөнүндөгү маселе кыргыз тарыхнаамасындагы ири жана зор илимий проблема болуп саналат. Анын тагдыр чеччү жана геосаясаттык мааниси чоң. Кыргызстан XIX кылымдын 50-70 жылдарында Орусия империясы тарабынан бир тараптуу ыктыярсыз келишимдер, кысым көрсөтүүчү дипломатиялык бүтүмдөр жана айрыкча курал колдонуу менен каратылып алынган. Айрыкча Кыргызстандын түштүк аймактары колониялык экспансия аркылуу куралдын күчү менен тикеден-тике басылып алынган.


Кыргызстандын Орусияга каратылышы маселесинин советтик тарыхнаамада изилдениши

ХХ кылымдагы кыргыз улуттук тарыхнаамасында тарых илими саясий конъюктурага баш ийип, коммунисттик идеологиянын куралы, атүгүл кулу болуп келгендиги анык. Ошого байланыштуу кыргыз тарыхнаамасынын эң ири өкүлү академик Б. Жамгерчинов 50—60-жылдары кыргыз эли Орусияга ыктыярдуу кошулган деген илимий тыянакты «ыктыярсыз» жактап келген[1]. Бул теория Турдакун Усубалиев баштаган кыргыз коммунистик партиясынын жактоосу менен Кыргызстандын эгемендик алган мезгилине чейин эле бузулгус теория катары жашап келди.


Кыргызстандын Орусияга каратылышы маселеси азыркы тарыхнаамада

Бирок, кыргыз тарыхнаамасынын жаңы мууну бул теорияны сынга алып, аны оңдоо зарылдыгы жөнүндө жаза да, жаңы көз караштарда илимий иликтөөлөрдү жүргүзө да баштады. Т.Кененсариев, Т.Чоротегин, Т.Өмүрбеков сыяктуу илимпоздор улуу муундагы окумуштууларга тикеден-тике каршы чыкпастан, алардын ишин улантып, бирок Кыргызстан жана кыргыз эли Орусияга каратылган, атүгүл түштүк Кыргызстан басылып алынган деген тыянак чыгарышкан. Бул концепция таптык эмес, партиялуулук принциптерине баш ийбеген, дүйнөлүк тарыхнааманын мыйзам ченемдерине таянган көз караштар менен коштолгон.

Кыргызстандын Орусияга каратышынын башталышы XIX кылымдын 30-жылдарында Кыргызстан Орусияга келечекте колониялануучу объек катары эсептелген мезгилден башталган. Тикеден-тике каратуу саясаты XIX кылымдын 60-жылдарында активдештирилип, ал жараян ырааттуу жана этаптуу түрдө 1876-жылы ишке ашырылган.


1-этап: Орусиянын Кыргызстандын түндүк чөлкөмдөрүн дипломатиялык кысымдар, бир тараптуу бүтүмдөр жана куралдуу кийлигишүү менен каратып алышы

Оруcия Кыргызстанга келечектеги колониялануучу объект катары ХIХ кылымдын биринчи чейрегинен баштап көңүл буруп, аны иш жүзүндө аткаруу ошол эле кылымдын 60—70-жылдарына туура келген. Алгач оозеки келишимдер, документалдуу бүтүмдөр менен башталган жараян 1864-жылдан баштап активдүү куралдын күчү менен коштолгон. Натыйжада Ысык-Көлгө — Ак-Суу (1865), Каракол (1869), Тянь-Шанга — Нарын (1868) чыңдоолору курулган. 1867-жылы Балбай туткунга алынган. Нарын чөлкөмүнө уюштурулган Проценконун аскердик жүрүшүнөн кийин Үмөтаалынын орус бийлигине айласыздан баш ийиши жана башка окуялар Кыргызстандын түндүк чөлкөмдөрүндө Орусиянын колониялык бийлиги иш жүзүндө орногондугун көрсөткөн.

Натыйжада Кыргызстандын түндүгүн «Жаңы Кокон тизимине» киргизүү ишке ашырылган. Ал окуялар 1865-жылы Түркстан облусунун, 1867-жылы Түркстан генерал-губернаторлугунунун негизделишине алып келген. Жаңыдан уюштурулган Жети-Суу облусунун Токмок, Ысык-Көл уезддеринде административдик-саясий бийлик структурасынын түзүлүшү, 1867-жылдан баштап бул чөлкөмдөрдө Орусиянын борбордук бөлүгүнөн жер оодарып көчүп келишкен орус оторчулары үчүн атайын пункттарынын даярдалышы жана алгачкы оторчулардын келиши сыяктуу иш-чаралар менен бекемделген.

Ошентип, Түндүк Кыргызстандын Орусияга каратылышы толук түрдө 1863-жылы эмес, 1868-жылы гана ишке ашкан . Бул жерлерди каратып алууда эки модел: (келишимдер, бүтүмдөр жана куралдуу басып алуу) колдонулуп, орус бийликтери алгач 1860—62-жылдары солгун, ал эми 1864-жылдан баштап активдүү согуштук басып алууга өткөн. Натыйжада Кыргызстан «толук же чыныгы типтеги»(Түркстандын саясий-стратегиялык маанисине байланыштуу жергиликтүү бийлигинде согуштук жана граждандык башкаруу бириккен) колонияга айлана баштаган.

Айрым кыргыз бийлеринин оруска жүз буруусуна байланышкан фактылардын негизинде Кыргызстандын түндүк чөлкөмдөрүн Орусияга каратууну «ыктыярдуу» биригүү» (добровольное вхождение), атүгүл «тынчтык жол менен кошулуу» (мирное присоединение) деп саноо тарых логикасына туура келбейт. Ошол мезгилдеги ички жана эл аралык кырдаалдын, кыргыз коомчулугунун саясий абалынын татаалдыгы кай бир кыргыз билермандарын айласыздан оруска жүз бурууга түрткөн менен, Орусияга баш ийүүнү каалабаган Ормон, Балбай, Чоң Карач, Муратаалы, Тилекмат, Үмөтаалы, Осмон сыяктуу манаптар гана эмес, Орусияга ыкрар кылган Боромбай, Качыбек, Байтик сыяктуу манаптар деле тышкы саясий багытты тандоодо өзүлөрүнүн принципиалдуулугун көрсөтө алышкан эмес.

Орусияга карата болгон мамилеси боюнча Кыргызстандын түндүк аймактарындагы кыргыз бийлерин үч түргө бөлүүгө болот: а) орус бийлигине ыкрар кылгандар (Качыбек, Боромбай, Байтик); б) сөз жүзүндө орус багытын кармаганы менен, иш жүзүндө олку-солку болгондор (Ормон, Үмөтаалы, Тилекмат, Муратаалы, Чоң Карач, Жантай, Жангарач жана башкалар); в) иш жүзүндө каршы болгондор (Осмон, Балбай баатыр жана башкалар). Жогорку фактыларга таянып, Түндүк кыргыздары негизинен Орусия тарабынан келишим, бүтүм жана куралдуу басып алуу аркылуу каратылып алынган деп жыйынтык чыгарууга болот[2].


2-этап: Орусиянын Кыргызстандын түштүк чөлкөмдөрүн колониялык экспансиялоо жана тикеден-тике куралдуу басып алуу менен каратып алышы

Орусиянын Кыргызстандын түштүгүн каратуусу түндүк аймактарга караганда өзүнүн татаалдыгы, кандуулугу менен айырмаланып турат. 1873—1876-жылдардагы элдик кыймыл алгач антифеодалдык максат менен башталып, кийин антиколониялык мүнөзгө өткөндүктөн, орус аскеринин «көтөрүлүштү басуу» шылтооce менен Ферганага басып кириши түштүк кыргыздарын Орусияга каратуунун башталышы болуп эсептелген.

Орусия Кыргызстандын түштүгүн каратып алардын алдында Кокон ханынын элге каршы саясатына каршы элдик көтөрүлүш башталган. Ал кыймыл 1873-1876-жылдардагы элдик кыймыл деп аталат. Кыймылдын негизги жетекчилери Искак Асан уулу Полот хан, Мамыр Мерген уулу, Абдрахман Аптабачы, Момун Шамурзак уулу, Абдылдабек жана башкалар болушкан. 1875-жылы август айында Кокон ханы Кудаяр хандын качуусу менен орус аскерлери Ферганага басып киришкен. Кыймыл эми антиорусиялык, боштондук кыймылына айланган. 1875-76-жылдардагы кандуу кармаштардын натыйжасында элдик кыймыл жеңилип калган жана анын жалпы жетекчиси Искак Полот хан 1876-жылы 1-мартта дарга асылган.

1873—1876-жылдардагы кыймылдын аякташы жана Алай кыргыздарынын 1876-жылдын аягына чейин орус букаралыгын таануусу менен Кыргызстандын түштүгүнүн Орусияга каратылышы ишке ашырылган. Ошондуктан Орусиянын Кыргызстанды басып алышынын экинчи доору болгон түштүк кыргыздарын каратуу жараянын тикеден-тике басып алуу деп атоо тарыхтын логикасына туура келет[3].

Шилтемелер:[оңдоо | булагын оңдоо]

  1. Джамгерчинов Б.Д. Добровольное вхождение Киргизии в состав России.— Фрунзе,1963
  2. Кененсариев Т. Кыргызстандын Орусияга каратылышы.-Бишкек, 1997.
  3. Кененсариев Т. Кыргызстандын ХIХ кылымдын 50-70-жылдарындагы саясый өнүгүүсү.-Бишкек, 2009.

Интернеттеги шилтемелер:[оңдоо | булагын оңдоо]

  • www.kyrgyzym.com/viewthread.php?tid=438
  • history.krsu.edu.kg/index.php?option=com_content...id..
  • manas.cc/kg/viewthread.php?tid=324
  • www.kg.zpress.kg/news/news_only/20/4428.py

Адабияттар:[оңдоо | булагын оңдоо]

  1. Ахмеджанов Г.А. Советская историография присоединения Средней зии к России.—Ташкент: Фан, 1989.—155 с.
  2. Джамгерчинов Б.Д. Добровольное вхождение Киргизии в состав России.— Фрунзе: Киргизгосиздат, 1963.— 436 с.
  3. Кененсариев Т. Кыргызстандын Орусияга каратылышы.-Бишкек: Кыргызстан,1997.—360 бет.
  4. Кененсариев Т. Кыргызстандын ХIХ кылымдын 50-70-жылдарындагы саясый өнүгүүсү. –Бишкек: Бийиктик,2009. -392 б.
  5. Плоских В.М. У истоков дружбы.-Фрунзе: Кыргызстан, 1972.-152 с.
  6. Терентьев М.А. История завоевания Средней Азии. —СПб.: Тип. Комарова, 1906.—Т.2.—547 бет.
  7. Токторбек Өмүрбектегин, Тынчтыкбек Чоротегин. Түндүк Кыргызстандын Орусияга каратылышы.1855—1868.— Бишкек: Мамлекеттик ”Учкун” концерни, 1992.
  8. Чороев Т. Кыргызстан — колония.// Кыргызы и Кыргызстан: Опыт нового исторического осмысления.—Бишкек: Илим,1994.
  9. Усенбаев К. Присоединение Кыргызстана к России./Программа трансформации гуманитарного образования в Кыргызской Республике.//История Кыргызстана с древнейших времен до конца ХIХ в.—Бишкек: Фонд ”Сорос—Кыргызстан”,1996.— С.253—276.