Ооган Түркстаны

Википедия дан

Ооган Түркстаны ( фарс. ترکستان افغان‎ Torkistane Afghan; дари ترکستان افغان / Turkistâni Afghan ; өзб. افغان ترکستانی / Afgʻon Turkistoni ; туркм. افغان ترکستانی / Owgan Turkistani;, ошондой эле Түштүк Түркстан ( фарс. ترکستان جنوبی‎ Torkistane Janubi; дари ترکستان جنوبی / Turkistâni Janubi ; өзб. جنوبی ترکستان / Janubiy Turkiston ; туркм. جنوبی ترکستان / günorta Туркестан) жана

Түштүк Түркстан

Чар-вилаят - тартып аймак Мургаб дарыясына үчүн Хинду-Куш 19-кылымдын экинчи жарымында бир чөлкөм түзгөн, ооган мамлекет, ооган Түркстан деп баштады. Ооганстандын түндүгүндө Түркмөнстан, Өзбекстан жана Тажикстан менен чектешкен аймак .

Ооган (Түштүк) Түркстандын болжолдуу аймагы

19-кылымда Ооганстанда борбору Мазари-Шарифте турган Түркстан деген провинция болгон, аны афган эмири Абдур-Рахман. Анын аймагында азыркы Балх, Кундуз, Джаузжан, Сары-Пул жана Фарьяб провинциялары түзүлгөн.

География[түзөтүү | булагын түзөтүү]

Тарыхый маалыматтарда Ооган Түркстаны Көкчө дарыясынын түндүк-чыгышта Амударыяга кошулган жеринен түштүк-батышта Герат провинциясына чейинки аймакты билдирет, анын узундугу болжол менен 500 миль (800 км), туурасы орто эсеп менен Ооганстандын түндүк чек арасы Гиндукушка чейин 114 миль (183 км). Ошентип, ал болжол менен 57 000 чарчы миль (150 000 км2) же Афганистандын 2/9 аймагын түзгөн. Ага мурдагы өзбек хандыктарынын аймактары кирген:

  • Чар-вилаят :
  • Акчин хандыгы ;
  • Андхой хандыгы ;
  • Сарыпул хандыгы ;
  • Шиберхан хандыгы ;
  • Бадахшан хандыгы ;
  • Балх хандыгы ;
  • Гурзиван хандыгы;
  • Дарзаб хандыгы;
  • Кундуз хандыгы ;
  • Меймен хандыгы ;
  • Хулм хандыгы .

Тарыхы[түзөтүү | булагын түзөтүү]

Байыркы Балх же Бактрия Бактрия-Маргиана археологиялык комплексинин ажырагыс бөлүгү болгон. Биздин заманга чейинки 5-кылымда Ахемениддер империясынын провинциясы болуп, кийин Селевкилер империясынын курамына кирген. Болжол менен 250 BC д. Селевкилердин тушундагы Бактриянын башкаруучусу Диодот I өзүнүн эгемендигин жарыялап, биздин заманга чейинки 126-жылда парфиялык жана көчмөндөрдүн кыймылына орун берген грек-бактрия династияларынын тарыхын баштаган. д. Андан кийин Бамияндагы алп скульптураларда жана аскага чегилген Хайбака храмынын имараттарында өзүнүн изин калтырган буддизм доору башталды. Бул аймак Чыңгызхан тарабынан талкаланган, ошондон бери анын мурдагы гүлдөп-өсүшүнө эч качан толук келе элек. Андан кийин бул аймак Тимуриддерге жана 16-кылымдан Бухара хандыгына караган. 18-кылымда Ахмад-Шах Дурранинин (1747-1772), андан кийин анын уулу Тимур-Шах Дурранинин (1772-1793) ооган ээликтеринин бир бөлүгү болгон. Бирок Тимуршахтын уулдарынын бир туугандык согуштарында айрым хандыктар ар кандай өзбек жетекчилеринин өз алдынча башкаруусу астында калган. 19-кылымдын башында алар Бухара эмирлигине караштуу болгон. Бирок эмир Дост Мухаммеддин тушунда оогандар 1850-жылы Балх менен Ташкурганды, 1855-жылы Акчу менен төрт батыш хандыгын, 1859-жылы Кундузду басып алышкан. Андха, Шибирхан, Сарыпул жана Маймананын эгемендиги 1873-жылдагы англис-орус келишими ооган дооматтарынын пайдасына чечилгенге чейин Бухара менен Кабулдун ортосунда талаш-тартыш болгон. Абдуррахмандын (1880-1901) катаал бийлигинин тушунда бул алыскы аймактар Кабулга тыгыз баш ийген. Хабибулла хан такка отургандан кийин Ооган Түркстаны менен байланыштар кайра солгундайт. 1890-жылы Катаган менен Бадахшан Ооган Түркстанынан бөлүнүп, жаңы Катаган-Бадахшан провинциясы түзүлгөн.