Рахманкул хан

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search
Файл:Rahmankul han.jpg
Рахманкул хан

Рахманкул хан, Рахманкул Жапаркул уулу (Haci Rahman Kul Kutlu; август, 1913 - 06-август, 1990) – Кичи Памирдеги ооганстандык кыргыздардын ханы (1949-1978).

Кыскача өмүр таржымакалы[оңдоо | булагын оңдоо]

Рахманкул Жапаркул уулу Тажикстандын Мургаб аймагында (башка маалымат боюнча - Түштүк Кыргызстандагы Чоң Алай жергесинде) 1913-жылы баш оона (август) айында туулган. Анын атасы Жапаркул бир кезде Кокон ханы Кудаярдын миңбашысы болгон. Кыргыздын тейит уруусунан.

Жапаркул совет доорунда Ооганстанга көчө качкандыгы айтылат.

1938-жылы Рахманкул ооган кыргыздарынны ханы болуп жарыяланат.

1948-жылы ал хандыктан баш тартып, Кытай Памири тарапка өткөн.

Ооган расмий өкүлдөрүнүн Памирдеги кыргыздарды аскерге чакыруу аракети

Эки жылдан соң, Кытайда коммунисттик режим орногондо, ал 1950-жылы жайында Ооган Памири тарапка кайра өтө качкан. Оболу ал Пакистанга улагалаш Миң-Теке деген жерде кытайлык чек арачыларды конокко чакырып алып, өзүлөрүн өлтүрүп, курал-жарагын олжолоп, Кичи Памирге өтүп кеткен.

Ооган мамлекет башчысы Закир-шах аны 1950-жылдан тартып колдоого алган. Ооган кыргыздары Рахманкулду кайра хан көтөргөн.

1964-жылы Рахманкул хан Ооганстандын парламенти - Лойа Жырганын ардактуу мүчөсү болуп калган. Ал шахтын Ооган Памириндеги акими да болгон.

Өзүнүн 70 миңден ашык кою, 2миңден ашык топозу, 300дөй төө, жылкылары (уулдарыныкын эсептебегенде) болгон.

Чоң-чоң жайыттарды ээлеп, соода карым-катнаштарын да өзү көзөмөлдөп турган.

1978-ж. Ооганстанда Саур ыңкылабы (Апрель революциясы) деп аталган жана Кремл тарабынан козутулган төңкөрүштөн соң Кабулдагы борбордук тянычынан ажыраган Р. х. ошол жылдын июль айында Кичи Памирдеги кыргыздардын жоон тобун Пакистанга көчүрүп кеткен.

Гилгит өрөөнүнүн ысык ж-а нымдуу абасы, жут, жугуштуу оорулар жана качкын турмуштагы абал бозгун кыргыздардын көпчүлүк бөлүгүн кыйнаган.

Маалыматтарга караганда, Рахманкул хан кыргыздарды АКШнын Аляска аймагына көчүрүү тууралуу да сүйлөшүү жүргүзгөн.

1982-ж. август айында Рахманкул хан 293 түтүн (1138 адам) кыргыздары м-н аба жолу аркылуу Түркияга (Ван көлүнүн боюна) көчкөн.

Айрым кыргыз түтүндөрү Пакистанда калган же Ооган Памирине кайтып келген.

Кыргызстанда Советтер Биримдиги кулаган соң гана Рахманкул хандын ишмердүүлүгүнө оң баа бериле баштаган.

Ага чейин француз түркологу жана кыргыз таануучусу Реми Дор сыяктуу азганактай адистер гана Рахманкулдун билимдүү, акылдуу саясатчы болгонун белгилешкен.

Анын Ван аймагындагы урпактары кийинчерээк пост-советтик Кыргызстанга байма-бай каттап калышты.


Адабият тизмеси[оңдоо | булагын оңдоо]

  • Реми Дор. Рахманкул - Памирдин акыркы ханы. - Париж: Мишел де Мол басмасы, 2015. (французча).
  • Бейше Урстанбеков, Тынчтыкбек Чороев. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. Фрунзе, Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. -

ISBN 5-89750-028-2. Жалпы көлөмү – 288 бет.

  • M. N. Shahrani, The Kirghiz and Wakhi of Afghanistan: Adaptation to Closed Frontiers (Seattle: University of Washington University Press, 1979).
  • Remy Dor, Si tu me dis chante! chante!....: Documents pour servir a la connaissance et l'etude de la tradition orale des Kirghiz du Pamir Afghan (Paris, 1981).
  • Remy Dor, "Orature du Nord-est Afghan: Les Kirghiz du Pamir" Turcica Vol VIII (1976).
  • M. N Shahrani, "Afghanistan's Kirghiz in Turkey" Cultural Survival Vol VIII, No. 1 (1983);
  • Deborah Denker, "The Last Migration of the Kirghiz of Afghanistan" Central Asian Survey Vol. II No. 3 (1983).

Интернеттеги шилтемелер[оңдоо | булагын оңдоо]