Мазмунга өтүү

Суматра

Шилтемелерди түзөтүү
Википедия — ачык энциклопедия

Сума́тра[1] (инд. Sumatra, мал. Sumatera, Калып:Lang-ace) — бул Индонезиянын батыш тарабындагы Зонд аралдарынын бири. Ал толугу менен Индонезия аймагында жайгашкан эң чоң арал, ошондой эле дүйнөдөгү эң чоң алтынчы арал болуп саналат, анын аянты 482,286.55 км² түзөт. Бул санга ага чектеш аралдар: Симеулуэ, Ниас, Ментавай, Энганно, Риау аралдары, Бангка Белитунг жана Кракатау архипелагы кирет.

Суматра түндүк-батыштан түштүк-чыгышка созулган диагоналдык окту камтыган узун кургактыктагы жер. Инди океаны Суматранын түндүк-батыш, батыш жана түштүк-батыш жээктерин курчап турат; батыш жээгинен алыс эмес жерде Симеулуэ, Ниас, Ментавай жана Энганно аралдарын чынжыры жайгашкан. Түндүк-чыгышта тар Малакка кысыгы аралды Евразия континентинин уландысы болгон Малай жарым аралынан бөлүп турат. Түштүк-чыгышта, Кракатау архипелагын камтыган тар Зонд кысыгы Суматраны Явадан бөлүп турат. Суматранын түндүк чети Андаман аралдарына жакын, ал эми түштүк-чыгыш жээгинде Бангка жана Белитунг аралдары, Каримата кысыгы жана Ява деңизи жайгашкан. Бир нече активдүү жанар тоолорду камтыган Букит Барисан тоолору аралдын негизги тоо кыркасын түзөт, ал эми түндүк-чыгыш аймагында чоң түздүктөр жана саздар, мангр токойлору жана татаал дарыя системалары бар жапыз жерлер жайгашкан. Экватор аралды анын борборунан, Батыш Суматра жана Риау провинциялары аркылуу кесип өтөт. Аралдын климаты тропикалык, ысык жана нымдуу. Бир кезде жыш тропикалык жамгыр токойлору ландшафтта үстөмдүк кылган.

Суматрада өсүмдүктөр менен жаныбарлардын кеңири түрлөрү бар, бирок акыркы 35 жылда анын тропикалык жамгыр токойлорунун дээрлик 50% жоголгон. Көптөгөн түрлөр, мисалы, суматра жер күкүгү, суматра жолборсу, суматра пили, суматра кериги жана суматра орангутаны азыр кескин жоголуп кетүүнүн коркунучу астында. Аралдагы токойлордун кыйылышы коңшу өлкөлөрдө мезгилдүү түтүн капташы олуттуу көйгөйлөрүнөн бири болуп саналат, мисалы, 2013-жылдагы Түштүк-Чыгыш Азия райондору Индонезия менен жабыр тарткан өлкөлөр Малайзия жана Сингапурдун ортосунда олуттуу келишпестиктерди келтирип чыгарды[2]. Суматрада жана Индонезиянын башка аймактарында кеңири тараган токойлордун кыйылышы жана башка экологиялык бузулуулар көбүнчө окумуштуулар тарабынан экоцид катары бааланган[3][4][5][6][7].

Этимологиясы

[түзөтүү | булагын түзөтүү]
Суматра аталганга чейин, бул аймак Мелаю (англисче Malay) деп аталган. Бул аталыш Жамбиде жайгашкан байыркы Мелаю Падышалыгынын атынан коюлган. Мелаю аталышы алгачкы тарыхый жазууларда жана Кытай жылнаамаларында кездешкен, бирок 14-кылымда ал Суматрага алмаштырылган[8].

Суматра аралдын тоолуу аймактарындагы алтын кендерине байланыштуу Байыртадан Санскрит тилиндеги Сварнадвипа ('Алтын арал') жана Сварнабхуми ('Алтын жер') деген аталыштар менен белгилүү болгон[9]. "Суматра" азыркы формасында эң алгач 1017-жылы, жергиликтүү падыша Хажи Суматрабхуми ("Суматра жеринин падышасы")[10] Кытайга элчи жөнөткөндө айтылган. Араб географтары онунчу кылымдан он үчүнчү кылымга чейин бул аралды Ламри (Lamuri, Lambri же Ramni) деп аташкан. Бул аталыш соодагерлер үчүн биринчи конуучу жай болгон азыркы Банда-Ачехке жакын жайгашкан падышалыкка карата колдонулган. Арал ошондой эле Андалас[11] же Перча аралы[12] сыяктуу башка аталыштар менен да белгилүү болгон. Окумуштуулар индус эпосу "Рамаянада" айтылган Суварнадвипа Суматраны билдирет деп божомолдошот. "Рамаяна" боюнча эксперттердин айтымында, бул эпос Индия менен Индонезия архипелагынын ортосундагы мамилени документтештирген алгачкы булактардын бири[13].

13-кылымдын аягында Марко Поло бул падышалыкты Самара деп атаган, ал эми анын замандашы болгон италиялык саякатчы Одорико де Порденоне Сумолтра формасын колдонгон. Кийинчерээк 14-кылымда жергиликтүү "Суматра" формасы Самудера Пасай падышалыгынын жана андан кийинки Ачех Султанатынын күчөшүнөн улам чет өлкөлөрдө популярдуулукка ээ болгон[14][15]. Ошондон баштап, кийинки европалык авторлор аралдын бүтүндөй аталышы үчүн көбүнчө Суматраны же ага окшош аталыштын формаларын колдонушкан[16][17].

Тарыхы

[түзөтүү | булагын түзөтүү]

Демографиясы

[түзөтүү | булагын түзөтүү]

2023-жылга карата Суматранын калкынын саны болжол менен 60,795,669 адамды түзгөн. Бул Түштүк Африканын калкынын санына дээрлик барабар жана аны дүйнөдөгү калкы эң көп бешинчи аралга айланат. Бирок, ал өтө чоң арал болгондуктан, калк жыш жайгашкан эмес, орточо эсеп менен ар бир чарчы километрга болжол менен 126 адам туура келет[18].

Административдик бөлүнүүсү

[түзөтүү | булагын түзөтүү]

Суматра — бул өзүнө чектеш кичинекей аралдарды камтыган Индонезиянын жети географиялык аймагынын бири. 1945-жылдан 1948-жылга чейин Суматра Индонезиянын сегиз негизги провинциясынын бири болгон. Суматра азыркы учурда (адатта Суматрага киргизилүүчү Риау аралдары, Ниас жана Бангка-Белитунг топтору сыяктуу чектеш архипелагдарды кошкондо) Индонезиянын 38 провинциясынын онун камтыйт. Бул он провинция төмөндө аянты жана калкынын саны менен берилген[19].

Суматра аймагындагы провинциялар
АталышыКартасыАянты (km2)Калкынын
катталышы
2000		Калкынын
катталышы
2010		Калкынын
катталышы
2015		Калкынын
катталышы
2020		Калкынын
саны
2023		Борбору

Ачех		 58,485.904,073,0064,486,5704,993,3855,274,8715,512,219Банда Ачех

Түндүк Суматра		72,460.7411,642,48812,326,67813,923,26214,799,36115,386,640Медан

Батыш Суматра		42,119.544,248,5154,846,9095,190,5775,534,4725,757,210Паданг

Риау		89,935.903,907,7635,543,0316,330,9416,394,0976,642,874Пеканбару

Риау аралдары		8,269.711,040,2071,685,6981,968,3132,064,5642,162,140Танжунг Пинанг

Жамби		49,026.582,407,1663,088,6183,397,1643,548,2283,679,169Жамби

Түштүк Суматра		91,592.436,210,8007,446,4018,043,0428,467,4328,743,522Паолембанг

Бенгкулу		20,130.211,455,5001,713,3931,872,1362,010,6702,086,006Бенгкулу

Лампунг		33,575.416,730,7517,596,1158,109,6019,007,8489,313,990Бандар Лампунг

Бангка Белитунг		16,690.13899,9681,223,0481,370,3311,455,6781,511,899Пангкал Пинанг
Жалпы482,286.5542,616,16450,613,94755,198,75258,557,21160,795,669

Булактар

[түзөтүү | булагын түзөтүү]
  1. ↑ Калып:Книга:СГНЗС
  2. ↑ Shadbolt, Peter. Singapore Chokes on Haze as Sumatran Forest Fires Rage, CNN (21 June 2013).
  3. ↑ Forensic Architecture.
  4. ↑ Explainer: What is ecocide? (англ.) (4 August 2022).
  5. ↑ Aida, Melly; Tahar, Abdul Muthalib; Davey, Orima (2023), Perdana, Ryzal; Putrawan, Gede Eka; Saputra, Bayu; Septiawan, Trio Yuda, eds., "Ecocide in the International Law: Integration Between Environmental Rights and International Crime and Its Implementation in Indonesia", Proceedings of the 3rd Universitas Lampung International Conference on Social Sciences (ULICoSS 2022), Advances in Social Science, Education and Humanities Research (in англисче), Paris: Atlantis Press SARL, 740, pp. 572–584, doi:10.2991/978-2-38476-046-6_57 Freely accessible, ISBN 978-2-38476-045-9
  6. ↑ Ecocide: why establishing a new international crime would be a step towards interspecies justice (англ.) (29 June 2021).
  7. ↑ Setiyono, Joko; Natalis, Aga (2021-12-30). "Ecocides as a Serious Human Rights Violation: A Study on the Case of River Pollution by the Palm Oil Industry in Indonesia" (in en). International Journal of Sustainable Development and Planning 16 (8): 1465–1471. doi:10.18280/ijsdp.160807. ISSN 1743-7601.
  8. ↑ Milner, Anthony (2010), The Malays (The Peoples of South-East Asia and the Pacific), Wiley-Blackwell, pp. 18–19, ISBN 978-1-4443-3903-1
  9. ↑ Drakard, Jane (1999). A Kingdom of Words: Language and Power in Sumatra. Oxford University Press. ISBN 983-56-0035-X.
  10. ↑ Munoz, Paul Michel (2006). Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula (in англисче). Continental Sales, Incorporated. ISBN 978-981-4155-67-0.
  11. ↑ Marsden, William (1783). The History of Sumatra. Dutch: Longman. p. 5.
  12. ↑ Cribb, Robert (2013). Historical Atlas of Indonesia. Routledge. p. 249.
  13. ↑ Putrawan, I Nyoman Alit (April 20, 2023). "THE VALUE OF RELIGIOUS MODERATION IN THE RAMAYANA EPIC". International Conference on Hindu Studies 1 (1): 8. Archived from the original on 2024-02-25. https://web.archive.org/web/20240225045426/https://conference.uhnsugriwa.ac.id/index.php/icohis/article/view/2. Retrieved 2025-11-21.
  14. ↑ Sneddon, James N. (2003). The Indonesian language: its history and role in modern society. UNSW Press. p. 65. ISBN 9780868405988. Archived from the original on 29 May 2016. Retrieved 16 December 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  15. ↑ Macdonell, Arthur Anthony (1924). A Practical Sanskrit Dictionary with Transliteration, Accentuation, and Etymological Analysis. Motilal Banarsidass Publications. p. 347. ISBN 9788120820005. Archived from the original on 6 May 2016. Retrieved 16 December 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  16. ↑ Sir Henry Yule, ed. (1866). Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Issue 36. pp. 86–87. Archived from the original on 21 February 2017. Retrieved 21 February 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  17. ↑ Marsden, William (1811). The History of Sumatra: Containing an Account of the Government, Laws, Customs and Manners of the Native Inhabitants, with a Description of the Natural Productions, and a Relation of the Ancient Political State of That Island. pp. 4–10. Archived from the original on 22 February 2017. Retrieved 21 February 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  18. ↑ Population Statistics.
  19. ↑ Badan Pusat Statistik, Jakartya, 2023.
"https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Суматра&oldid=571363" булагынан алынды