Сөөк (Уруулук бөлүнүш)

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

Сеок ( түштүк-алт. сӧӧк, хак. сӧӧк, шорск. сӧӧк, кырг. сөөк', тув. сөөк) турат уруусу арасында алтайлыктарда, шорлордо жана хакастарда, эркек ылайык, алардын жалпы чыгышын түшүнгөн адамдардын тобу. Кыргыздарда бар уруудагы туугандары мүлк, кудалык ( кырг. куда сөөк ).

Сөзмө-сөз «сеок же сёёк» орусчага мындайча которулат: 1. тукум, муун. 2. сөөк.

Тыва сөөктөрү[оңдоо | булагын оңдоо]

XX кылымдын башына чейин чыгыш тувиндиктердин (тожиндердин) арасында. экзогамдык уруулар (сейок) сакталып, батыш тувиндиктерде уруулук бөлүнүүнүн издери болгон.

Шорлордун сөөктөрү[оңдоо | булагын оңдоо]

Шор улутундагы 17 сөөк болгон. Алардын ичинен эң көп сандагандары Челей, Таеш, Шор жана сеок Шор үч кандаш уруктарга бөлүнгөн.

Шорлорго 14 (17 эмес) гана сөөк кирет: 1.шор (кара-шор, сары-шор, ак-шор бөлүкчөлөрү менен), 2. таеш (таяш же узут-шор), 3. кечин, 4. кы (кой). ), 5. кобы, 6. кызай (кызыл-кая), 7. карга (суң-карга жана таң-карга), 8. челей (сел), 9 чедибер (четтибер, Итебер), 10. калар, 11 .аба (таг-аба жана кара-аба), 12. себи, 13. тарткын, 14. кереш.

Хакас сөөктөрү[оңдоо | булагын оңдоо]

XIX кылымда. Хакастар 150дөн ашык сөөктөргө бөлүнгөн качиндер (хаас), койбалдар (хойбалдар), кызылдар (хизилдер), сагайлар (сагайлар), белтирлер (пилтирлер) жана бирюсиндер (пурустар) уруу топторунан турган. .

Азыркы хакастардын өз түрүнүн билими өтө төмөн - болжол менен 10% алардын тукумун атай алышкан.

Алтайлыктардын сөөктөрү[оңдоо | булагын оңдоо]

1897- жылдагы эл каттоо боюнча Алтайда 68 сөөк болгон.

Түштүк Алтайлыктарда 30га жакын сеок бар. Эң көп уруктары: кыпчак, толос, тодош, майман, иркит сеоктары.

  • алтай-кижилердеги (алтайлыктар) сөөктөр: аара, алмат, байлагас, богускан, бурут, дьабыр, дьарык, дьети-сары, дьус (юсь), иркит, каал, кергил, коболы, комдош, кöбöк, кöжö, кыпчак, кыргыз, майман, мерет, меркит, могол (моол), моодор, мундус, оочы, öлук, сагал (саал), сарт, сойоҥ, суузар, сöлук, таҥды, тогул, тодош, тоҥжоон (тонгжон), тöрбöт, тöлöс, тумат, улуп (юлюп), чагандык, чапты, чорос, элик;
    • «Кыпчак» сөөгү 9га бөлүнөт; котоң кыпчак, казак кыпчак, сурас кыпчак, тумат кыпчак ж.б.
  • Телеңгиттерде — алмат, бурут, дьябак, иркит, кергил, котты, кöбöк, кыпчак, майман, могол (моол), мундус, меркит, ойрот, оочы, оргончы, сагал (саал), сарт, сойоҥ, тоҥжоон (тонгжон), торгул, тöлöс, улан, чалман, чорос;
  • Тубаларда (туба, йыш-кижи) — байлагас, дьабыр, дьагырык, дьибер, дьууты, дьус (юсь), кергил, комдош, кузень (кюзен), мундус, салгылар, саҥмай, сарылар, сойоҥ, таҥды, тиргеш, тогул, тон (тоон), чагат, чийген, чыгал, чыгат, шор;
  • Кумандаларда (къуманды, къубанды) — алтына куманды, калар, караба, керсагал, кузен, куманды, найман (тайман), оре куманды, со (солу), табыска, оре табыска, тастар (суг тастар, таг тастар), тоон, тонгул, чедыбер, челей, чоот, шабат (алтына шабат, оре шабат);
    • П. И. Каралькин дагы кумандылардын 12 сөөгү жөнүндө жазат: атына-куманды, калар, оре-куманды, тастар, тон/тоон/тонар, тонгул, чаты, челей, четыбер, шабат/чебат, алтына-шабат, орешабат, калар, тонгул, четыбер и шабат.
    • Н. П. Дыренкова кумандыларда дагы 10 сөөк жөнүндө жазат: алтына-куманды, калар, кузен, оре-куманды, тастар,тонгул, чедыбер, челей, чоты, шабат [1].
  • Чалкандарда (куу кижи) — акпаш, аксак, алыйан, бардыйак, боктарак, каратувен, карга, кертеҥ, кожо, колщаш, кöрöкöй, кузен, кызыл-кööс, ньондыкой, сарт, тарты кезе, телвищ, тьеткер; Чалкандар эки сөөккө бөлүнүшчү; Чалканыг и Шакшылыг [2]
  • Телеуттарда — торо, очы, меркит, тумат, чорос, кыпчак, сарт, найман (майман), тöлöс, торгул, мундус, тодош, бурут, чалман;
  • Шорлордо — кызай (кызыл-кая), таяш, кый, кара-шор, сарыг-шор, карга, чедебыс, конгы, койы, челей, себе, тартктын, уста, кобый, аба, таган, кереш, бар-соят, шалкал, беш-бояк;
  • Телеуттарга жакын жашаган Шорлордо; ач-кештим, торгул, комнош, камлар, ачин и шю.

Өзүнүн сөөгүн таануу эң чоң бул алтайларда 83,9%, кумандыларда — 22,2%, тубаларда 76,3%, чалкандарда — 88,0% <ref>

Бөлүнүшү

на конец XIX века

1-чи топ 2-чи топ 3-чү топ 4-чү топ 5-чи т оп 6-чы топ
Түштүк алтайлыктар (алтайдык калмактар) Түндүк алтайлыктар (кара татарлар)
1-я и 2-я дючины 3-я и 5-я дючины 4-я дючины 6-я дючины, 1-я и 2-я чуйские волости 7-я дючины Комляжская, Кергешская, Кузенская и Южская волости
Өзүнүн Зайсанасын ээлеген чоң сөөктөр

зайсана

(башлык - сев. алт.)

Мундус

кара, сары, тиберек (чеберек), болос, болочай, келегей, кочкар, чулум Кыпшак

кара, сары,ак, тарга, jылан, котан, казак, сурас, тумат, кодончи, кундучи, кутус, jалчы, айат, шотон

Тодош

кара, кыдат (ман), туба, сары (очы), казах, jус

Иркит Тоолес Майман Комдош
Чоң сөөктөргө баш ийген кичи сөөктөр Текст ячейки Текст ячейки Текст ячейки Текст ячейки Текст ячейки Текст ячейки

Абдан көп Алтай сөөктөр болуп тöлöс, кыпчак, майман, тодош, иркит, Мундуз, сойон.

Алардын сөөктн билими алтайлыктардын арасында жогору бойдон калууда жана 72%ды түзөт. Алтайлардан – 83,9%, кумандиндер – 22,2%, тубалар – 76,3%, чалкандар – 88,0%

Ошондой эле окуңуз[оңдоо | булагын оңдоо]

  1. О родовом составе кумандинцев
  2. Цитатанын катасы: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named elibrary.ru