Түркий тилдери

Wikipedia дан

Түркий тилдери - генетикалық жана типологиялық жалпы белгилер менен мүнөздөлгөн жақын тектеш тилдердин тобу, алтай тилдеринин уясындағы тил. Түрк тилинде сүйлөгөн элдер КСРБ, Румыния, Түркия, Иран, Ооғанстан, Моңғолия, Қытай, Болгария, Югославия жана Албанияда жашайт.

Түркий тилиндеги негизги бөтөнчөлүктөр: үндүү тыбыштар таңдай жана эрин күүсү боюнча ээрчишет; ассимиляцияланат, сөз жасоо жана сөз өзгөртүү агглютинация жолу менен ишке ашат; род категориясы жоқ, предлог ордуна жандоочтор қолдонулат; сүйлөмдө же сөз айқашында анықтооч анықталғычтан мурда келет. Түрк тилдеринин алтай тилдерине мүнөздүү жалпылықты сақтаса да, өзүнө жақын тектеш тилдердин (Моңғол, тунгус, манчжур) алда қанча бөлүнүп чыққан. Өнүгүү процессинде өз алдынча диалектилер жана тилдер пайда болғон. Түрк тилдери төмөнкүдөй классификацияланат:

1) Огуз тилдеринин тобу. Огуз түркмөн топчосу (М.Қашғаринин эмгектери боюнча белгилүү Х-XI кк огуз тили; азырқы түркмөн жана түндүк Кавказдағы түркмөн тилдери);

2) Қыпчақ тилдеринин тобу: азырқы татар жана башқырт тилдери, байырқы қыпчақ тили, қумуқ, қарақалпақ, ноғой, қазақ тилдери ж.б.

3) Қарлуқ тобу:
3.1) қарлуқ уйғур топчосу (қараханийлер мамлекетинин тушундағы 10-11 қылымдағы жана андан кийинки жазма эстеликтердин тили);

4) Қарлуқ-хорезм топчосу (байырқы өзбек тили, уйғур тилдери).


Түркий тилдерин жана анын орус тили менен қарым – қатышын иликтөө байырқы мезгилдерде эле болғон. Бироқ түркий тилдери Орусияда жана чет өлкөлөрдө илимдин атайын обьектиси қатары 19-қылымда ғана изилдене баштаған.

Белгилүү түркологдорғо: В.В.Радлов, П.М.Мелиоранский, Ф.Е.Корш, В.А.Богородицкий, Э.В.Севортян, М.Ресянен, Б.М.Юнусалиев, В.Томсендер кирет.

* Оғур тобу:

Түрк тили (тилдери) жөнүндө[оңдоо]

М. Қaшғaринин 1076-1077 -ж. жaзғaн "Түрк Тили Сөз жыйнaғындa": Түрктөрдүн тилин үйрөнгүлө! Aнткени, aлaрдын шыбaғaсынa узaққa созулуучу бийлик бaр! деп Xaзрaты Муxaммед пaйғaмбaрыбыз қыямaт-қaйымдын белгилерин, aқыр зaмaндық қозғолоңдор буйруп aйтқaн экен дегенин эшиткеним бaр дегени қызық[1].

Қошумча[оңдоо]

References[оңдоо]

  1. Қырғыз Тaрыxы, Қaлен Сидиковa. бишкек 2007 ж. б.318