Төмөн-Кама
Отурукташкан жай
| ||||||||||||
Төмөн-Кама (тат. Түбəн Кама) же Нижнекамск (орус. Нижнекамск) — Орусиядагы шаар, Татарстандагы калкынын саны боюнча үчүнчү шаар, Орусиядагы эң ири мунай химиялык өнөр жайынын борбору болгон Төмөн-Кама районунун административдик борбору. Төмөн-Кама бир күндө төмөнкүлөрдү өндүрөт: 226 тонна полистирол, 30 миң дөңгөлөк, 3 миң тонна түз жүрүүчү бензин, 290 тонна техникалык көмүртек.
Бегиш эл аралык аэропорту Төмөн-Кама шаарынан 21 км алыстыкта жайгашкан[1].
Калкынын саны — 227,2 миң тургун (2010)[2]; анын ичинде татарлар (46,5%), орустар (46,1%), чуваштар (3,0%), украиндер (1,0%), башкирлер (1,0%) (1989).
Шаардын мэри — Радмир Элдар уулу Беляев.
Географиясы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Шаар Кама дарыясынын сол жээгинде, Зай дарыясынын кошулган жерине жакын, дарыя портунан 2 км, Круглое Поле темир жол станциясынан (Агыржа-Акбаш линиясы) 35 км алыстыкта жайгашкан. Жар-Чалдыга чейинки аралык 35 км, Казанга чейинки аралык 236 км. Аянты 61,0 км².
Климаты
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Төмөн-Кама мелүүн континенталдык климаттык зонада жайгашкан.
Шаардын суу сактагычтарында муз пайда болгон убакыт - ноябрь, декабрь. Муздун жарылышы - апрель айынын башы.
- Орточо жылдык температура — +4 °C
- Орточо жылдык жаан-чачын — 550 мм
- Орточо жылдык абанын нымдуулугу — 72%
- Орточо жылдык шамалдын ылдамдыгы — 4 м/с
| Төмөн-Кама климаты | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Көрсөткүч | Янв | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | |
| Орточо температура, °C | −11,1 | −10,9 | −5,7 | 4,4 | 13,4 | 18,7 | 20,4 | 17,7 | 12,1 | 4,3 | −4,9 | −10,3 | |
Экологиясы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- 1982-жылы Төмөн-Кама расмий түрдө КСРБдеги эң булганган шаар деп таанылган.
- 2007-жылы суу тазалоочу завод ачылган
- Учурда шаар Орусиядагы эң булганган шаарлардын тизмесинде. Жаңы мунай химиялык заводдорун куруу иштери жүрүп жатат.
Тарыхы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Төмөн-Кама шаарынын курулушу 1961-жылдын февраль айында башталып, 1961-жылдын 19-апрелинде ал шаар тибиндеги поселокко айланган, ал эми 1966-жылдын 22-сентябрында шаар статусу берилген.
Өнөр жай өндүрүшү
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Жергиликтүү углеводород чийки затынын, жагымдуу географиялык жайгашуусунун жана суу менен камсыздоо шарттарынын айкалышы бул аймакта, аны менен бирге Нижнекамск шаарында нефтехимиялык комплекстин пайда болушуна алып келген.
Төмөн-Кама - Орусия Кошмолугундагы нефтехимиялык өнөр жайынын эң ири борбору. Шаардын өнөр жай кубаттуулугу 20дан ашык ишканадан турат. Алардын эң ирилери - Төмөнкамамунайхим, Төмөн-Кама мунай иштетүүчү заводу, Камэнергостройпром, Татэнергострой бирикмелери жана механикалык завод. "Төмөнкамамунайхим" акционердик коому республиканын химиялык жана мунайхимиялык продукцияларынын 40 пайыздан ашыгын камсыз кылат жана өндүрүш темпин жогорулатууну улантууда. Ал республикага жана чет өлкөлөргө экспорттоо үчүн этилен, изопрен каучугу, стирол, дивинил жана башка химиялык продукцияларды чыгарат. Завод ошондой эле жаңы продукцияларды өндүрүүнү өздөштүрүүдө.
Төмөн-Камашин - шаардагы экинчи ири ишкана. Ал Орусиядагы шина өндүрүү өнөр жайынын алдыңкы борборлорунун бири. Төмөн-Кама шина өндүрүүчүлөрү Тольятти жана Ижевск шаарларындагы жеңил унаа заводдорун, ошондой эле КамАЗды шина менен толук камсыз кылышат. Техникалык көмүр чыгаруучу заводдордун жаңы комплекси иштеп жатат. Бул заводдун продукциясы резина өндүрүшүндөгү негизги компоненттердин бири болуп саналат.
Шаардын курулушу жана келечектеги өсүшү ушул негизги тармактардын, нефтехимиянын, шина өндүрүүчүлөрдүн жана куруучулардын муктаждыктарын канааттандырууга көз каранды. Бул үчүн энергия сактоочу база, курулуш тармагы, шаардык электр жана автотранспорт, тейлөө тармактары түзүлгөн.
Социалдык чөйрө
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Татарстан шаарларынын ичинен Төмөн-Кама өзүнүн так, эркин пландаштырылышы жана ар бир кичи райондун архитектуралык кемчиликсиздиги менен айырмаланат. Анда укмуштуудай маданият сарайлары, китепканалар, көптөгөн соода жана тамактануу жайлары бар.
Шаар тургундарынын карамагында укмуштуудай кооз токой паркы, спорттук жана эс алуу комплекстери жана эс алуу жайлары бар. Үч телекомпания жана эки радиостанция иштейт.
2001 жана 2003-жылдары Төмөн-Кама "Орусиядагы эң кооз шаар" сынагынын жеңүүчүсү болгон, 2002-жылы "Волга аймагынын маданий борбору" деп табылган; 2007-жылы "Социалдык чөйрөдөгү эң мыкты муниципалдык бирдик" Бүткүл орусиялык сынагында жеңишке жеткен.
Сыйынуу жайлары
[түзөтүү | булагын түзөтүү]
Төмөн-Кама облусунда 52 диний бирикме жана топ катталган, алардын көпчүлүгү Татарстанга жалпы диндердин жолдоочуларына таандык болгон. Алардын 29у мусулман, 14ү православ жана 9у башка диний агымдардын жактоочуларынын уюмдары болгон.
Төмөн-Кама шаарында суннит мусулмандарынын жана православ христиандарынын диний бирикмелери катталган.
- Төмөн-Кама жыйын мечити - 1989-1996-жылдары курулган, шаардын 30 жылдыгына (1996) ачылган, Махачкала, Грозный, Үпү жана Казан собор мечиттери менен бирге Орусиядагы эң ири мечиттердин бири.
- Кызыл Шишме конушундагы мечит.
- Шаар мечити - Гагарин көчөсүндө 2013-жылы ачылган мечит.
- Үмүт-Гүлсүм мечити - Чоң Афанасиостогу мечит.
- Ак-Кайын мечити (35а кичи району).
- Кудай Энесинин Покрование чиркөөсү - 1817-жылы Большой Афанасийде ачылган чиркөө.
- Кронштадттык Ыйык Иоанн чиркөөсү (орусча: Храм святого праведного Иоанна Кронштадского) - 1995-жылы Кызыл Шешма айылында ачылган чиркөө.
- Шифа мечити (сыйынуу бөлмөсү) жана православ чиркөөсү борбордук ооруканада жайгашкан. Нижнекамск ЖЭБинин аймагында кичинекей мечит жана часовня бар.
Билим берүүсү
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Жалпы билим берүүчү мектептерден тышкары, шаарда 6 лицей, 10 орто атайын окуу жайы жана 5 жогорку окуу жайы бар.
Жогору мектептер
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- Төмөн-Кама муниципалдык институту (1997-жылы ачылган, 2013-жылы жабылган)
- Төмөн-Кама химия-технологиялык институту (филиал)
- Төмөн-Кама маалыматтык технологиялар жана телекоммуникация институту (филиал)
- Маскөө гуманитардык-экономикалык институтунун Төмөн-Кама филиалы
- Экономика, башкаруу жана укук институтунун Төмөн-Кама филиалы (Казан)
Кесиптик окуу жайлары
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- Төмөн-Кама мунай-химия техникуму
- Төмөн-Кама технологиялык техникуму
- Төмөн-Кама транспорт инфраструктуралык коллежи
- Төмөн-Кама клей-монтаж техникуму
- Төмөн-Кама индустриалдык техникуму
- Төмөн-Кама политехникалык техникуму
- Төмөн-Кама музыкалык окуу жайы
- Төмөн-Кама медициналык коллежи
- Төмөн-Кама педагогикалык техникуму
- Төмөн-Кама мунай-химия жана мунайды кайра иштетүү техникуму
Маданияты
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Театрлар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- Төмөн-Кама татар мамлекеттик драма театры
- Төмөн-Кама шаардык жаш көрүүчүлөр театры
- "Мончо-Таш" театры
Музейлер
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- Төмөн-Кама комплекс музейи
- Ахсан Фатхетдинов музейи
Адабий бирикмелер
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- "Кама таңдары"
Эстеликтери
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- Муса Жалилдин эстелиги
- Абдулла Токойдун эстелиги (1991)
- Абдулла Токойдун эстелиги (1992)
Булактары
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- ↑ Як добратися Archived 2009-04-25 at the Wayback Machine // Офіційний сайт ВАТ "Аеропорт «Бегишево»
- ↑ Чисельність населення по містах і районам Республіки Татарстан на початок 2010 года. Сайт територіального органа Федеральної служби державної статистики по Республіці Татарстан. Текшерилген күнү 21 -август (баш оона) 2010. Түп булактан архивделген күнү 23 -август (баш оона) 2011.