Удине

Отурукташкан жай Удине Герб Провинция ИталияИталия Координаттар 46°04′ с. ш. 13°14′ в. д. Мэр Альберто Феличе Де Тони Тарыхы жана Географиясы Борборунун бийиктиги 113 м Климатынын түрү Жер ортолук деңиз климаты Убакыт аралыгы UTC+1, жайында UTC+2 Калкы Расмий тили [[Италян тили, Фриул тили]] Калкы 98 501 адам (2026) Жыштыгы 1 723 адам/км² Улуттук курамы Италиялыктар Диний курамы Католиктер Этнохороним удиндинези Сандык идентификаторлор Телефон коду +39 0432 Почта индекси 33100 Автоунаа коду UD Сайты https://www.comune.udine.it  (итал.)

Удине (итал. Udine [ˈuːdine], словен. Videm, нем. Weiden) — Италиянын түндүк-чыгышындагы Фриули-Венеция-Джулия автономиялуу регионундагы шаар. Ал өзүнөн аталган провинциянын административдик борбору болуп саналат.

Шаар Фриули тарыхый аймагынын борбору катары белгилүү жана Венеция менен Триест шаарларынын ортосунда, Словения чек арасынан 20 км, Австрия чек арасынан 54 км аралыкта жайгашкан. Шаардын аянты 57,2 км² (56 км²), калкы 98 501 адамды (2026-жылдын 1-январына карата) түзөт. Бул көрсөткүч боюнча Удине Триесттен кийинки региондогу экинчи ири шаар болуп саналат.

Жайгашуусу жана чек аралары

Удине Италиянын түндүк-чыгыш бөлүгүндө, Фриули-Венеция-Джулия регионунда, деңиз деңгээлинен 113 метр бийиктикте жайгашкан. Шаар Венециядан 120 км, Триесттен 80 км, Словения менен чек арадан болжол менен 20 км (Нова-Горица аркылуу), Австрия чек арасынан (Тарвизио аркылуу) болжол менен 54 км аралыкта жайгашкан.

Төмөнкү коммуналар менен чектешет: Кампоформидо, Пазиан-ди-Прато, Павия-ди-Удине, Поволетто, Поццуоло-дель-Фриули, Прадамано, Реана-дель-Рояле, Реманцаццо жана Таваньякко.

Калкы

2026-жылдын 1-январындагы маалымат боюнча Удиненин калкы 98 501 адамды түзөт[. Калктын жыштыгы — 1 723 адам/км².

Тилдер

Шаарда расмий италян тилинен тышкары Фриул тили кеңири колдонулат. Ошондой эле словен тилинде сүйлөгөн жамаат (словендер), ошондой эле аз сандагы немис тилдүү калк (германиялыктар) бар.

Тарыхы

Орто кылымдар

Удине шаарынын тарыхы орто кылымдардан башталат. 983-жылы ал Аквилея архиепископтугунун (эпископтугунун) карамагына өткөн. 1238-жылы шаардын айланасына дубалдар курулган.

1420-жылдан 1797-жылга чейин Удине Венеция Республикасынын курамында болгон. Венециялыктардын тушунда шаар экономикалык жана маданий гүлдөө мезгилин баштан кечирген.

Жаңы жана заманбап доор

1797-жылы Кампо-Формио келишими боюнча Удине Австрия империясынын курамына өткөн. 1805-1814-жылдары Наполеон басып алган, андан кийин кайрадан Австриянын курамына кайткан.

1866-жылы Австрия-Пруссия согушунан кийин Удине Италия падышалыгынын курамына кошулган.

Биринчи дүйнөлүк согуш (1915-1918) мезгилинде Удине италиялык армиянын башкы штабы жайгашкан жер болгон (Капоретто согушунан кийин). Согуштан кийин шаар Италиянын курамында калган.

1943-1945-жылдары Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда Удине немис аскерлери тарабынан басып алынган.

Провинциянын статусу

Удине 2017-жылдын 30-сентябрына чейин Удине провинциясынын административдик борбору болуп келген. Бул датадан тартып провинциянын административдик функциялары Фриули-Венеция-Джулия регионунун борбордук администрациясына өткөрүлүп берилген.

Экономикасы

Удине Италиянын түндүк-чыгышындагы маанилүү өнөр жай борбору болуп саналат.

Негизги тармактары

• Металлургия жана металл иштетүү — шаарда дүйнөгө белгилүү Данели группасы жайгашкан, ал металлургиялык жабдууларды чыгаруу боюнча ири компания[citation:10]
• Тамак-аш өнөр жайы — Моретти сыра заводунда 1859-жылдан бери сыра чыгарылат[citation:10]
• Тери жана бут кийим өнөр жайы
• Кол өнөрчүлүк — салттуу фриул кол өнөрчүлүк буюмдары

Транспорт

Темир жол

Удине Италиянын түндүк-чыгышындагы ири темир жол тоому болуп саналат. Шаар темир жол аркылуу Рим, Милан, Венеция, Болонья, Турин сыяктуу Италиянын ири шаарларына, ошондой эле Вена (Австрия) жана Любляна (Словения) сыяктуу Борбордук Европанын шаарларына туташат.

Аба транспорты

Эң жакын аэропорт — Фриули-Венеция-Джулия аэропорту, ошондой эле Триест-Ронки-дей-Легионари аэропорту деп аталат. Ал шаардын борборунан болжол менен 42 км аралыкта жайгашкан. Аэропорттон Рим, Неаполь, Катания, Кальяри жана Мюнхен, Лондон, Брюссель, Барселона сыяктуу европалык шаарларга каттамдар бар[citation:10].

Шаардык транспорт

Шаардын ичиндеги негизги транспорт түрү — автобустар. Шаардык жана аймактык автобус каттамдарын SAF (La Società Autoservizi Friuli-Venezia Giulia) компаниясы тейлейт. Шаарда 12 автобус линиясы бар.

Билим берүү

Удине университети

Удине университети — шаардын негизги жогорку окуу жайы. Университетте бир нече факультеттер жана илимий-изилдөө институттары иштейт. Анын экономика жана статистика факультети эл аралык академиялык алмашууларга активдүү катышат.

Музейлер жана галереялар

Шаарда бир нече музейлер жана сүрөт галереялары бар, алардын ичинде:

• Диоцезан музейи (Museo Diocesano e Gallerie del Tiepolo)
• Удине заманбап искусство музейи
• Кастильон сүрөт галереясы (Galleria d'Arte Antica del Castello)

Архитектуралык эстеликтер

• Удине сепили (Castello di Udine) — шаардын эң бийик жеринде жайгашкан тарыхый сепил
• Либерта аянты (Piazza Libertà) — шаардын башкы аянты, көптөгөн тарыхый имараттар менен курчалган
• Лоджа дель Лионелло (Loggia del Lionello) — готикалык стилдеги шаардык кеңештин имараты
• Сан-Джованни лоджасы (Loggia di San Giovanni)
• Удине собору (Duomo di Udine) — Санта-Мария-Маджоре чиркөөсү
• Тиеполо сарайы (Palazzo Tiepolo)

Тышкы шилтемелер

• Удине шаарынын расмий сайты итал.