Челек (шаар)

Шаары Челек Өлкө [[Өзбекстан]]Өзбекстан Облус [[Самаркан облусу]]Самаркан облусу Район Пайарык району Координаттар 39°55′13″ с. ш. 66°51′40″ в. д. Тарыхы жана Географиясы Шаары макамы 1981 Калкы Сандык идентификаторлор Почта индекси 141324

Челек (өзб. Chelak, Челак) — Өзбекстандын Самаркан облусунун Пайарык районундагы шаар.

Тарыхы

Шаардын аталышы түрк тилиндеги челек деген сөздөн келип чыккан - чака түрү, суюктук үчүн идиш.

Челек конушунун байыркы тарыхы бар. Бүгүнкү Челек шаарынын жанында байыркы Көк-Дөбө шаарынын урандылары бар. Көк-Дөбөдөгү маданий катмарлар биздин заманга чейинки 8-7-кылымдарга таандык.

Көк-Дөбөдө ири казуу иштеринин жүрүшүндө чеп дубалынын, монументалдык имараттын, храмдардын калдыктары табылган. Дубалды тургузуу үчүн колдонулган гувалалар (тегерек же сүйрү чопо гранулдары, күнгө кургатылган) Афросиябда колдонулгандарга абдан окшош. Афросиаб да Көк-Дөбөгө окшоп эки бөлүктөн турган: чеп жана шаар.

1220-жылы монголдордун чабуулу учурунда шаар Чыңгызкандын аскерлери тарабынан толугу менен талкаланган. Челектин жанынан казуу учурунда күмүш идиштердин казынасы табылган (Челектин төрт чөйчөгүнүн экөө Самаркан музейинде сакталат).

Челек табактарынын табылган жери кокустан ачылып, Я.К. Крикис жана Б.И. Маршак 1962—1963-жылдары. Изилдөөлөр көрсөткөндөй, казына 7-кылымдын башында көмүлгөн, ал эми казынадагы сасаниддер жана эфталит чөйчөктөрү 5-кылымга таандык.

Эмир Насрулланын тушунда Челек жана Жаңы-Коргонго жакын жерде жашаган өзбек уруулары эмирге каршы көтөрүлүшкө чыгышкан, бирок көтөрүлүш Бухара эмири Насрулланын аскерлери тарабынан басылган.

1868-жылы падышалык Россиянын аскерлери Орто Азияны басып алуу учурунда Самарканды басып алгандан кийин Челек жана Үргүт бектери башкалардан айырмаланып, генерал К.П. Kaufman .

Бирок Челекти согушсуз ээлеп турган отряд (6 рота, 2 жүздүк, 2 аткыч жана бир ракеталык дивизия) майор Ф.К. Штемпел сарбаздын чептерин жана казармаларын талкалап, кийинки күнү Самаркандга кайтып келип, андан аркы согуштук аракеттерди улантат.

Географиясы

Самаркан шаарынан 35 км түндүк тарапта жайгашкан.

Калкы

1990	2004
13 110	16,700

Экономикасы

Челек шаарында сүт заводу (Чкалов көчөсүндө) жана пахта тазалоочу завод, томат пастасы жана шире чыгаруу боюнча орус-өзбек биргелешкен Балтимор-Челек жана башка негизинен тамак-аш азыктарын чыгарган чакан ишканалар иштейт.

Шаарда ошондой эле бир нече өзбек банктарынын (Агробанк, Калкбанк, Асакабанк жана Народный Банк) филиалдары жана мини-банктары бар. Шаардын борборунда дыйкан базары, жакын жерде кийим-кече базары бар.

Билим берүүсү

Шаарда эки орто мектеп бар: №78, 79, 80. Ошондой эле Челек айыл чарба техникуму, транспорт техникуму, информациялык технология коллежи сыяктуу бир нече кесиптик окуу жайлары бар.

Маданияты

Шаардын калкынын маданий эс алуусу учун борбордук сейил бак, кинотеатр, музыкалык мектеп бар.

Шилтемелер

1. [www.vedu.ru/BigEncDic/70362 ЧЕЛЕК]. — Значение1.
2. ИСТОРИЯ ЭМИРА НАСРУЛЛЫ.
3. Официальный сайт хокимията Самаркандской обл..
4. Согдийское серебро. Очерки по восточной торевтике.. Текшерилген күнү 9 -ноябрь (жетинин айы) 2025. Түп булактан архивделген күнү 25 -декабрь (бештин айы) 2012.
5. 18 октября – День города Самарканда.. Текшерилген күнү 9 -ноябрь (жетинин айы) 2025. Түп булактан архивделген күнү 4 -август (баш оона) 2013.