Мазмунга өтүү

Үпү

Шилтемелерди түзөтүү
Википедия — ачык энциклопедия
Отурукташкан жай
Үпү
башк. Өфө
орус. Уфа
Желек Герб
Желек Герб
Өлкө[[ Орусия]]
[[Кошмо субъекти]][[Башкыртстан]]
РайонҮпү району
Тарыхы жана Географиясы
Негизделген күнү1574
Отурукташкан жай макамы1586
Аянты753,7 км² км²
Калкы
Калкы1 105 667 адам (2015)
Сандык идентификаторлор

Үпү (башк. Өфө) же Уфа (орус. Уфа) — Башкырстандын борбору, Орусиядагы шаар, Үпү районунун жана Үпү шаардык округунун административдик борбору. Калкы миллиондон ашык адамдан турган Орусия Кошмолугундагы он эки ири шаардын бири, калкынын саны боюнча Орусия Кошмолугунда 11-орунда турат. Агломерацияда 1 130 001 адам жашайт (14–16-орундар). Аянты 753,7 км². Шаар Ак-Эдил жана Кара-Эдил дарыяларынын аралашуусунда түштүк-батыштан түндүк-чыгышка карай 70 кмден ашык созулуп жатат (Орусияда Сочи жана Волгограддан кийинки 3-чоң шаар). Үпү - ири транспорттук жана логистикалык борбор, маанилүү илимий борбор. Маскөөгө чейинки аралык 1357 км.

Жер жайгашуусу

[түзөтүү | булагын түзөтүү]

Шаар Ак-Эдил дарыясынын жээгинде, Кара-Эдил жана Дем дарыяларынын кошулган жеринде, Ак-Эдилдин боюндагы толкундуу түздүгүндө, Башкырт (Түштүк) Орол тоо кыркаларынан 100 км батышта жайгашкан.

Үпү мелүүн зонанын түндүк токой-талаа субзонасында жайгашкан. Климаты континенталдуу, бир топ нымдуу, жайы жылуу, кышы орточо суук жана узак. Январь айындагы орточо температура −14,6 °C, эң азы −50 °C; июль айында +19,3 °C, эң көп +40 °C. Орточо жаан-чачын 419 мм.

Убакыт алкагы

[түзөтүү | булагын түзөтүү]

Үпү эл аралык стандарт боюнча Екатеринбург убакыт алкагы (YEKT/YEKTST) деп белгиленген убакыт алкагында жайгашкан. UTC боюнча жылышуу +5:00. Убакыт алкагынын Маскөө убактысына карата туруктуу жылышы +2 саатты түзөт жана Россияда MSK+2 деп белгиленет. Екатеринбург убактысы стандарттык убакыттан бир саатка айырмаланат, анткени Россия мыйзамдуу убакытта.

Административдик түзүлүшү

[түзөтүү | булагын түзөтүү]
Үпүнүн административдик түзүлүшү

Үпүдө 7 административдик район бар (2020-жылдын 1-январына карата калктын саны кашаанын ичинде көрсөтүлгөн[1]):

Картадагы

номуру

 Аталышы Нукура аталышы Калкы
     01 Дем району башк. Дим районы 80 714
     02 Калинин району башк. Калинин районы 207 750
     03 Киров району башк. Киров районы 162 958
     04 Ленин району башк. Ленин районы 89 062
     05 Октябрь району башк. Октябрь районы 246 476
     06 Орджиникидзе району башк. Орджиникидзе районы 164 682
     07 Совет району башк. Совет районы 177 145

Үпү шаарынын ичинде 2010-жылга карата жалпы калкы 9321 адамды түзгөн 24 айылдык конуш бар, алар шаар райондорунун административдик баш ийүүсүндө.

Үпү негиздөөчүсү воеводасынын Нагой Михаил Александровичтин эстелиги

1574-жылы, башкырт уруулары өз ыктыяры менен орус жарандыгын кабыл алып, Башкыртстан Орусиянын курамына киргенден 17 жыл өткөндөн кийин, Орусиянын түштүк-чыгыш чек араларын отурукташтыруу жана бекемдөө максатында, Кара-Эдил менен Ак-Эдил дарыяларынын кошулган жериндеги Эски Казан жолунун жанында Казан губернатору Михаил Александрович Нагой кичинекей Үпү чебин негиздеген, анын чыгышында Тынч океанына чейин бир дагы шаар болгон эмес. Бул көз карашты Үпүнүн байыркы келип чыгышын жактаган башкыр окумуштуулары четке кагышат[2]. Башка жагынан алганда, чептин курулушу Кама боюндагы чек араны белгилеген Ногой Ордосу менен түзүлгөн 1571-жылдагы келишимди бузуу болгондугу белгиленет[3].

Үпү чеп шаарынан 17-18-кылымдарда акырындык менен аймактын административдик жана экономикалык борборуна айланган. 1708-жылдан бери Үпү Казан губерниясынын курамында болгон. 1728-жылы шаар Үпү губерниясынын борборуна айланган, анын губернатору түздөн-түз Сенатка баш ийген. 1744-жылы Үпү Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1781-жылдын декабрынан тартып шаар Үпү губернаторлугунун борборуна айланган, анын губернатору болуп И. В. Ламб дайындалган. 1796-жылдан бери Үпү кайрадан Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1802-жылдан бери Үпү губернатордун резиденциясы жана губерниялык мекемелери бар губерниялык шаарга айланган.

1803-жылы орус кызматындагы шотландиялык архитектор Уильям Гесте шаардын биринчи башкы планын түзгөн, бирок ар кандай себептерден улам (анын ичинде каражаттын жетишсиздигинен улам) план ишке ашырылган эмес. Уильям Гесте 1817-жылдын декабрында кайрадан Үпүдө болуп, провинциялык геодезист Сметанин менен биргеликте планга түзөтүүлөрдү киргизген. Бул формада долбоор өкмөт тарабынан 1819-жылдын 3-мартында бекитилген жана бул башкы план Үпүнүн XIX кылым бою курулушунун багыттарын аныктаган.

Уильям Гестенин планына ылайык, шаардын чек аралары Телеграфная көчөсүнөн (азыркы Цюрупа көчөсү) Никольская көчөсүнө (Гафури) жана Ак-Эдил дарыясынан Богородская көчөсүнө (азыркы Төңкөрүш) чейин кеңейтилген. Архитектор бар имараттарды жана жер бедерин ийгиликтүү колдонгон. Ал шаардын башкы көчөсү болгон Велика Казанская көчөсүн (азыркы Октябрь Төңкөрүшү) жаңы борборго - Верхнеторговая аянтындагы келечектеги Гостиный Дворго алып келген. Үпүнүн административдик жана соода борбору ийгиликтүү пландаштырылган, муну анын шаардын тарыхый өзөгүнүн аймагында көпкө чейин сакталып калганы тастыктайт[4].

1865-жылдан бери Үпү Үпү губерниясынын борбору болуп калган.

Үпүдө өнөр жай 19-кылымда пайда болгон. 19-кылымдын ортосунда шаарда ондон ашык фарфор заводдору жана башка заводдор болгон. 1870-жылы Ак-Эдил дарыясында үзгүлтүксүз кемелердин ачылышы жана Самара-Златоуст (азыркы Куйбышев) темир жолунун курулушу (1888–1892) шаардын өнүгүшүнө жаңы түрткү берген.

Шаарда темир жол жана кеме оңдоочу устаканалар, жыгач тилүүчү заводдор жана буу тегирмендери пайда болгон. 19-кылымдын аягында Үпүдө 30га жакын завод жана фабрика болгон (жогоруда айтылгандардан тышкары, силикат өндүрүү, айыл чарба чийки заттарын кайра иштетүү ж.б. да болгон), шаарда нан жана эт соодасы гүлдөгөн.

1918-жылдын 23-сентябрында Үпүдө Убактылуу Бүткүл орусиялык өкмөт түзүлүп, ал 1918-жылдын 9-октябрына чейин Үпүдө калган, андан кийин Омбу шаарына көчүп кеткен.

1922-жылы июнь айында жаңыдан түзүлгөн Башкырт Автономиялуу Кеңештик Социалисттик Республикасы (БАКСР) 1919-жылы Үпү губерниясына кошулуп, Үпү анын борбору болуп калган.

1920-жылдардын аягында жана 1930-жылдары шаар тездик менен өнүгө баштаган, ал эми өнөр жайдын дүң продукциясы 16 эсеге өскөн. Үпү өнөр жай комплекси ишке киргизилген, анын курамына ширеңке жана фанера заводдору, жыгач тилүүчү заводдор, тери иштетүү жана экстракциялоочу заводдор), жеңил жана тамак-аш өнөр жай ишканалары кирген. Биринчи беш жылдык пландын жүрүшүндө Үпү мотор куруу заводу жана ЖЭБ курулган. 1939-жылы Башкыртстанда мунай табылгандан кийин Үпү мунай иштетүүчү заводу курулган.

Германия-Совет согушу учурунда КСРБнин батыш аймактарынан ондогон өнөр жай ишканалары, айрым мамлекеттик мекемелер жана изилдөө институттары, Коминтерн кызматкерлери, украин жазуучулары ж.б. Үпүгө эвакуацияланган.

1944-жылы Үпүнүн Сталин району Черниковск деп аталган өзүнчө шаарга айланган, ал 1956-жылы кайрадан Үпүнүн курамына кирген.

Согуштан кийинки жылдары республикада мунай өндүрүшүнүн кеңейиши менен Үпүдө жаңы мунай иштетүүчү заводдор курулган: экинчиси (Жаңы-Үпү), ал эми бир нече жылдан кийин үчүнчүсү. Ошентип, Үпү Эдил боюндагы жана Оролдогу эң ири мунай иштетүүчү борборго айланган. Ошол эле учурда шаарда химия өнөр жайы жана машина куруу өнүккөн.

2018-жылы башкир шиханы (тоосу) Кош-Тоо акиташ өндүрүү үчүн Башкир сода компаниясына өткөрүлүп берилген. Жергиликтүү тургундар бул чечимге каршы чыга башташкан. Бул акциялардан кийин Кош-Тоону коргоп сүйлөгөн көптөгөн активисттер административдик жана кылмыш жоопкерчилигине тартылышкан. Кош-Тоо тоосунун коргоочусу Фаил Алсынов жек көрүүчүлүктү же кастыкты козуткан деп айыпталган, бирок ал күнөөсүн мойнуна алган эмес. Буга чейин Фаил Алсынов 2020-жылы Орусия бийлиги тарабынан экстремисттик деп табылып, тыюу салынган "Башкорт" уюмун жетектеген. Башкыртстандын башчысы активистти "экстремисттик иш-аракеттерди жүргүзгөн" жана "мамлекетке каршы сөздөргө чакырган" үчүн кылмыш жоопкерчилигине тартууну талап кылган. 2024-жылдын 19-январында эртең менен Фаил Алсынов соттолгон Баймактагы сот имаратынын жанында бир нече саат бою координацияланбаган нааразычылык акциясы өткөн. Бир нече миң адам экоактивистти бошотууну талап кылышкан. 4 жылга эркинен ажыратылган активист Фаил Алсыновдун тарапкерлери социалдык медиада акция өткөрүүгө чакырышкан. Бирок, ОМОН бир нече адамды, анын ичинде Алсыновдун сөздөрү жазылган плакат көтөргөн кызды кармаган. Кийинчерээк чогулуштун катышуучулары полициянын фургону төрт кармалган адамды аянттан алып кетүүсүнө жол бербөөгө аракет кылышкан, ошондо ОМОН менен кагылышуу болгон. Жалпысынан ондон ашык кармалган адам кармалган. Полиция көздөн жаш агызуучу газ жана электр гранаталарын колдонуп, демонстранттарды дубинкалар менен сабап, бир нече ондогон адамдарды кармаган. 20га жакын нааразычылык акциясынын катышуучусу медициналык жардам сурап кайрылган, ал эми бир нече адам кийинчерээк административдик камакка алынган. Тергөө комитети массалык башаламандыктарды уюштуруу жана катышуу, ошондой эле мамлекеттик кызматкерлерге карата күч колдонуу беренелери боюнча кылмыш ишин козгогон. Башкыртстандын башчысы Радий Хабиров Баймактагы Алсыновдун тарапташтары менен полициянын ортосундагы кагылышуулар боюнча комментарий берип жатып, "экстремизмге жана кырдаалды туруксуздаштыруу аракеттерине чыдабай турганын" билдирип, уюштуруучуларды сепаратизмде айыптаган[5].

Калктын саны
1650[6] 1718[6] 1811[6] 1840[6] 1856[7] 1863[7] 1865[6] 1879[6] 1886[6] 1897[8]
700 ↗5 600 ↗9 200 ↗16 500 ↘12 900 ↗16 500 ↗20 100 ↗23 000 ↗27 000 ↗49 275
1913[6] 1914[7] 1916[6] 1920[6] 1923[6] 1926[9] 1931[10] 1933[11] 1937[9] 1939[12]
↗100 700 ↘99 900 ↗112 700 ↘92 800 ↘85 300 ↗97 737 ↗123 446 ↗167 900 ↗216 449 ↗250 011
1945[6] 1956[13] 1959[14] 1962[7] 1967[7] 1968[15] 1970[16] 1973[7] 1975[17] 1976[18]
↗264 800 ↗265 000 ↗546 878 ↗610 000 ↗704 000 ↗733 800 ↗770 905 ↗844 000 ↗924 000 →924 000
1979[19] 1982[20] 1985[21] 1986[18] 1987[22] 1989[23] 1990[24] 1991[18] 1992[18] 1993[18]
↗969 289 ↗1 023 000 ↗1 040 000 ↗1 043 000 ↗1 092 000 ↘1 082 052 ↗1 088 000 ↗1 097 000 →1 097 000 ↘1 096 000
1994[18] 1995[21] 1996[21] 1997[25] 1998[21] 1999[26] 2000[27] 2001[21] 2002[28] 2003[6]
↘1 092 000 →1 092 000 ↗1 094 000 ↘1 082 000 ↗1 084 000 ↗1 088 900 ↗1 091 200 ↘1 088 800 ↘1 042 437 ↗1 043 306
2004[6] 2005[6] 2006[6] 2007[6] 2008[6] 2009[29] 2010[30] 2011[6] 2012[31] 2013[32]
↘1 040 623 ↘1 036 026 ↘1 029 616 ↘1 022 575 ↘1 021 458 ↗1 024 842 ↗1 062 319 ↗1 065 602 ↗1 071 291 ↗1 077 719
2014[33] 2015[34] 2016[35] 2017[36] 2018[37] 2019[38] 2020[39] 2021[40] 2023[41] 2024[42]
↗1 096 702 ↗1 105 667 ↗1 110 976 ↗1 115 560 ↗1 120 547 ↗1 124 226 ↗1 128 787 ↗1 144 809 ↗1 157 994 ↗1 163 304
2025
↗1 166 098
Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен
Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен

2025-жылдын 1-январында шаар калкынын саны боюнча Россия Федерациясынын 1124 шаарынын ичинен 9-орунда турган. Ошондой эле, калкынын саны боюнча Европада 31-орунда турат[43].

Үпү шаарынын калкынын саны 2025-жылы 1 190 254[44].

Үпү агломерациясынын калкынын саны (Үпү шаарынын шаардык району, Үпү, Благовещен, Чешме, Иглин, Кумурскалы жана Кушнаренко райондорунун муниципалдык райондору) 1 529 422 адамды түзөт (2021). 2008-жылдан бери калктын табигый өсүшү байкалууда[45]. 2009-жылдын 1-январына карата маалыматтарга ылайык, республиканын бардык тургундарынын 25,4% же шаар калкынын 42,2% шаардын тагдырына туш болгон. Аялдардын саны эркектердин санынан басымдуулук кылат (тиешелүүлүгүнө жараша 54,5 жана 45,5%), ар бир 1000 аялга 835 эркек туура келет. Эмгекке жарамдуу курактан кичүүлөрдүн үлүшү 15,4%, эмгекке жарамдуу курактагылар 65,2%, эмгекке жарамдуу курактан улуулар 19,4% түзөт. 2016-жылы орточо жашоо узактыгы: аялдар - 75 жаш, эркектер - 66 жаш болгон. Шаардын миллионер тургуну 1980-жылы 12-августта төрөлгөн, бирок Башкырстандын көп улуттуулугунан улам, КСРБнин көптөгөн шаарларындагыдай бир да балалуу эмес, бир эле учурда үч балалуу болгон: башкырт Салават Базаров, орус Петр Сошников жана татар Гүлшат Зарипова[46]. Үпү Орусиядагы 11-миллионер шаар, ал эми КСРБдеги 21-миллионер шаар болуп калды.

Улуттук курамы

[түзөтүү | булагын түзөтүү]
Жылы Калктын саны (адам) Өзгөчө
орустар башкырттар татарлар украиндер
1897 49 275 42 119 3151 2524 43
1920 92 800 69 900 1200 10 000 1700
1923 85 300 64 000 3600 12 500 б.э.
1926 98 537 74 785 4632 14 331 534
1939 250 000 176 400 15 400 39 000 6200
1959 546 878 355 192 30 321 115 146 15 131
1970 770 905 475 480 54 368 183 326 19 257
1979 976 858 568 504 92 678 240 881 25 739
1989 1 079 765 585 337 122 026 291 190 28 107
2002 1 049 479 530 136 154 928 294 399 17 772
2010 1 071 640 494 723 172 794 286 409 12 485
2021 1 167 775 557 492 233 128 308 381 4543

2020-жылдагы эл каттоонун жыйынтыктары боюнча төмөнкү улуттар жашаган (улуттар 0,1% дан аз жана башкалар, "Башка" сабынын шилтемесин караңыз)[47]:

Улуту Саны, адам Үлүшү
Орустар 546 613 47,75 %
Татарлар 302 254 26,40 %
Башкырттар 228 542 19,96 %
Чуваштар 5573 0,49 %
Марийлер 5475 0,48 %
Украиндер 4497 0,39 %
Өзбектер 3375 0,29 %
Тажиктер 3099 0,27 %
Армяндар 2817 0,25 %
Азербайжандар 1663 0,15 %
Беларустар 1281 0,11 %
Башка[48] 39 620 3,46 %
Итого 1 144 809 100,00 %
  1. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года (орусча). Rosstat.
  2. ↑ Не сотвори себе башкира – Власть – Коммерсантъ
  3. ↑ Буровский А. Русская Атлантида
  4. ↑ Стаття «Плану Гесте — двести лет» Archived 2013-03-13 at the Wayback Machine в інтернет-газеті «БАШвестЪ»
  5. ↑ В Уфі, столиці російської республіки Башкортостан, на центральній площі Салавата Юлаєва зібралося приблизно півтори тисячі людей, є затримані (19 -январь (үчтүн айы) 2024).
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 bashstat.gks.ru
  7. 1 2 3 4 5 6 Уфа
  8. ↑ www.vatandash.ru
  9. 1 2 Электронная библиотека исторических документов (ЭБИД) | Всесоюзная перепись населения 1937 года: Общие итоги
  10. ↑ istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf
  11. ↑ istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf
  12. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.
  13. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.
  14. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.
  15. ↑ elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf
  16. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.
  17. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.
  18. 1 2 3 4 5 6 Wayback Machine
  19. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.
  20. ↑ istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf
  21. 1 2 3 4 5 https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf
  22. ↑ Wayback Machine
  23. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.
  24. ↑ istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf
  25. ↑ Wayback Machine
  26. ↑ Wayback Machine
  27. ↑ istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf
  28. ↑ Проблема конфиденциальности
  29. ↑ 403 Forbidden
  30. ↑ 403 Forbidden
  31. ↑ 403 Forbidden
  32. ↑ Wayback Machine
  33. ↑ 403 Forbidden
  34. ↑ 403 Forbidden
  35. ↑ 403 Forbidden
  36. ↑ 403 Forbidden
  37. ↑ 403 Forbidden
  38. ↑ 403 Forbidden
  39. ↑ Проблема конфиденциальности
  40. ↑ Проблема конфиденциальности
  41. ↑ Проблема конфиденциальности
  42. ↑ Проблема конфиденциальности
  43. ↑ GEO. Города мира. Самые большие города Европы.
  44. ↑ НастяКасаткина В Башкирии живет более четырех миллионов человек (орусча) (8 Апрель 2025).
  45. ↑ Уфа становится более комфортным городом Калып:Wayback День города 12 июня
  46. ↑ На новом рубеже. Ровно 40 лет назад Уфа стала миллионником. Аргументы и факты (12 -август (баш оона) 2020).
  47. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. 1. Национальный состав по муниципальным образованиям РБ.
  48. ↑ Абазиндер (2), Абхаздар (23), Аварлар (126), Андилер (8), Агулдар (10), Адыгдар (7), Алтайлар (6), Америкалыктар (10), Арабдар (774), Ассириялыктар (10), Оогандар (83), Балкарлар (19), Болгарлар (55), Британиялыктар (12), Буряттар (36), Мажарлар (8), Вьетнамдыктар (473), Гагауздар (13), Гректер (154), Гүржүлөр (405), Даргиндер (39), Долгандар (1), Езиддер (58), Жөөттөр (936), Ижорлор (1), Ингуштар (74), Үндүлөр (514), Испандар (17), Италиялыктар (18), Кабардалар (20), Казактар (912), Калмыктар (25), Караимдер (2), Каракалпактар (9), Карачайлар (13), Карелдер (2), Кыргыздар (224), Кытайцы (80), Комилер (22), Коми-пермдер (2), Корейлер (154), Кырым татарлар (21), Кырымчактар (1), Кубалыктар (35), Кумыктар (38), Күрттөр (16), Лактар (13), Латыштар (116), Лезгиндер (140), Литовдор (44), Молдовалыктар (103), Моңголдор (3), Мордвалар (912), Нагайбектер (3), Нанайлар (3), Немистер (785), Ненистер (3), Нивхтер (1), Ногойлор (16), Осетиндер (43), Пакистандыктар (2), Перстер (15), Поляктар (96), Румындар (2), Поморлор (4), Сербдер (13), Табасарандар (36), Талыштар (16), Астрахан татарлар (1), Кирешендер (59), Шибер татарлар (2), Таты (56), Тывалар (10), Түрктөр (189), Ахыска түрктөр (8), Түркмөндөр (235), Удмурттар (491), Үдегейлер (1), Уйгурлар (24), Финндер (11), Ингерманланд финндер (1), Француздар (26), Хакастар (2), Ханттар (3), Цахурлар (1), Цыгандар (96), Черкестер (1), Чехтер (6), Чечендер (203), Чукчалар (2), Эвендер (6), Эстондор (31), Юкагирлер (2), Сахалар (9), Жапондор (5), Улуту боюнча башка жоопторду көрсөткөндөр (1719), Улуту жок (2006), Эл каттоо формаларында жарандыгы көрсөтүлбөгөн адамдар (26 652)
"https://ky.wikipedia.org/w/index.php?title=Үпү&oldid=561530" булагынан алынды