Өзбекстан Республикасынын президенти
| Өзбекстан Республикасынын президенти | |
| Presidential Seal of Uzbekistan.svg | |
| Башчылык кылганы | |
|---|---|
| Расмий резиденциясы |
«Куксарой» |
| Дайындоочу |
Өзбекстан Республикасынын Борбордук шайлоо комиссиясы түз элдик шайлоолордун жыйынтыктарынын негизинде |
| Дайындалган мөөнөтү |
7 жыл, катары менен эки мөөнөттөн ашык эмес |
| Майанасы |
жылына 15 600$ |
| Кызматтын пайда болгону |
1990-жыл 24-март |
| Кызматтын биринчи ыйгарылганы | |
| Сайты | |
.jpg)
Өзбекстан Республикасынын президенти (өзб. Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti, Ўзбекистон Республикасининг Президенти) — Өзбекстан Республикасындагы эң жогорку мамлекеттик кызмат, бул кызматка жалпы республикалык президенттик шайлоодон жеңген адам дайындалат.
Тарыхы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Өзбекстандын президентти кызматы 1990-жылдын март айында, ошол кездеги Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы СССРдин курамынан чыккандан кийин негизделген. 1990-жылдын 24-мартында Өзбек ССРинин Жогорку Кеңешинин сессиясында эл депутаттары Өзбек ССРинин тарыхындагы биринчи жолу президентик кызматка Каримов Ислам Абдуганиевичти шайлашкан. 1990-жылдын 24-мартынан 1992-жылдын 13-январына чейин Өзбекстан Республикасынын президентинин орун басары Өзбекстандын вице-президенти болгон. Өзбек ССРи Советтер Союзунун курамындагы республикалардын ичинен биринчи болуп президент жана вице-президент кызматтарын негиздеген мамлекет. 1991-жылдын 31-августунда Өзбекстандын көз карандысыздыгы жарыялангандан кийин, бул кызмат «Өзбекстан Республикасынын президенти» деп өзгөртүлгөн[1].
Талапкерлерди тандоо тартиби
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Саясий партиялар жана жарандар түздөн-түз Өзбекстан Республикасынын президенттигине талапкерлерди көрсөтүү укугуна ээ. Добуш берүү укугуна ээ болгон жаран же жарандардын тобу Өзбекстан Республикасынын президенттигине талапкерди көрсөтүү үчүн кеминде 300 шайлоочусу бар шайлоочулардын демилгелүү тобун түзүшү керек. Президенттикке талапкерлерди көрсөтүү шайлоого 65 күн калганда башталып, шайлоого 45 күн калганда аяктайт. Талапкерлерди көрсөтүү саясий партиялардын жогорку органдары, ошондой эле шайлоочулардын демилгелүү тобунун жыйыны тарабынан жүргүзүлөт. Президенттик шайлоого 2 талапкер катышканда, добуш берүүгө катышкан шайлоочулардын добуштарынын салыштырмалуу көпчүлүгүн алган талапкер шайланган деп эсептелет. Өзбекстан Республикасынын президенттик шайлоосуна 2ден ашык талапкер катышкан учурда, эгерде талапкерлердин бири да добуш берүүгө катышкан шайлоочулардын добуштарынын жарымынан көбүн албаса, шайлоочулардын эң көп добушун алган 2 талапкердин катышуусунда кайра шайлоо өткөрүлөт. Борбордук шайлоо комиссиясы Өзбекстан Республикасынын президентин шайлоонун жыйынтыктары жөнүндө маалыматты шайлоодон кийин 10 күндөн кечиктирбестен жарыялайт. Өзбекстан Республикасынын Борбордук шайлоо комиссиясы тарабынан Өзбекстан Республикасынын президентин шайлоонун жыйынтыктары расмий жарыяланган күндөн тартып 2 айдан кеч эмес убакытта кызматка киришиши зарыл. Шайланган президент парламенттин сессиясында ант берген учурдан тартып президенттик кызматка дайындалды деп эсептелет.
Өзбекстан Республикасынын президентинин ыйгарым укуктары
[түзөтүү | булагын түзөтүү]
Өзбекстан Республикасынын президенти Конституцияга ылайык кеңири жана ар түрдүү ыйгарым укуктарга ээ. Бул ыйгарым укуктар мамлекеттеги бардык чөйрөлөргө жайылтылат жана өлкөнүн экономикасынын жана жалпы коомдун өнүгүшүнө олуттуу таасирин тийгизет.
Өзбекстан Республикасынын Президенти[2]:
- Өзбекстан Республикасынын Конституциясынын жана мыйзамдарынын, ошондой эле жарандардын укуктары менен эркиндиктеринин сакталышына кепилдик кылат.
- Өзбекстан Республикасынын эгемендүүлүгүн, коопсуздугун жана аймактык бүтүндүүлүгүн коргоо, ошондой эле улуттук-мамлекеттик түзүлүш боюнча чечимдерди ишке ашыруу үчүн зарыл чараларды көрөт.
- Ички жана эл аралык мамилелерде Өзбекстан Республикасынан атынан иш алып барат.
- Өзбекстан Республикасынын келишимдери жана макулдашуулары боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзөт жана аларга кол коёт, республиканын түзгөн келишимдерин, макулдашууларын жана милдеттемелеринин сакталышын текшерет.
- Дипломатиялык жана башка өкүлдөрдүн ырастоо жана чакыртып алуу каттарын кабыл алат.
- Чет өлкөлөрдөгү Өзбекстан Республикасынын дипломатиялык жана башка өкүлдөрүн дайындоо үчүн Өзбекстан Республикасынын Жогорку Кеңешинин (Олий Мажлис) Жогорку палатасы – Сенатына талапкерлерди сунуштайт.
- Өлкөнүн ички жана тышкы саясатын ишке ашыруунун маанилүү маселелери боюнча Өзбекстан Республикасынын Жогорку Кеңешине (Олий Мажлис) кайрылуу укугуна ээ.
- Республиканын жогорку бийлик жана башкаруу органдарынын ортосундагы өз ара аракеттешүүнү камсыз кылат, Өзбекстан Республикасынын Министрлер Кабинетинин сунушу боюнча министрликтерди, мамлекеттик комитеттерди жана башка мамлекеттик башкаруу органдарын түзөт жана жоёт.
- Өзбекстан Республикасынын Жогорку Кеңешинин (Олий Мажлис) Сенатына, Сенаттын төрагасынын кызматына шайлоо үчүн талапкерди сунуштайт.
- Өзбекстан Республикасынын Жогорку Кеңешинин (Олий Мажлис) палаталарына Өзбекстан Республикасынын премьер-министринин талапкерин кароо жана бекитүү үчүн сунуштайт жана аны отставкага кеткен учурда, Өзбекстан Республикасынын Жогорку Кеңешинин (Олий Мажлис) палаталары тарабынан кабыл алынган премьер-министрге ишеним көрсөтүлбөгөн учурда же мыйзамда каралган башка учурларда кызматтан бошотот.
- Өзбекстан Республикасынын премьер-министринин сунушу боюнча Өзбекстан Республикасынын Министрлер Кабинетинин мүчөлөрүн бекитет жана аларды кызматтан бошотот.
- Өзбекстан Республикасынын Башкы прокурорунун жана Эсеп палатасынын төрагасын дайындайт жана кызматтан бошотот, аларды кийинчерээк Өзбекстан Республикасынын Жогорку Кеңешинин (Олий Мажлис) Сенаты бекитет.
- Өзбекстан Республикасынын Жогорку Кеңешинин (Олий Мажлис) Сенатына Өзбекстан Республикасынын Конституциялык сотунун, Өзбекстан Республикасынын Жогорку сотунун курамдарына талапкерлерди, ошондой эле Өзбекстан Республикасынын Жогорку судьялар кеңешинин төрагасынын, Өзбекстан Республикасынын Борбордук банкынын төрагасынын кызматтарына талапкерлерди сунуштайт.
- Өзбекстан Республикасынын Жогорку судьялар кеңешинин сунушу боюнча облустардын жана Ташкен шаарынын сотторунун төрагалары менен төрагасынын орун басарларын, Өзбекстан Республикасынын Аскердик сотунун төрагасын дайындайт жана кызматтан бошотот; мыйзамга ылайык Өзбекстан Республикасынын Жогорку судьялар кеңешинин мүчөлөрүн бекитет.
- Мыйзама ылайык Өзбекстан Республикасынын премьер-министринин сунушу боюнча облустардын жана Ташкен шаарынын губернаторлорунун (хокимдердин) кызматына дайындайт жана кызматтан бошотот жана өз чечими менен облустун, райондун жана шаардын губернаторлорун (хокимдерди) Конституцияны, мыйзамдарды бузган учурда кызматтан бошотуу укугуна ээ.
- Республиканын мамлекеттик башкаруу органдарынын жана губернаторлордун (хокимдердин) милдеттерин мыйзам ченемдерине ылайык келбеген учурда токтотот жана жокко чыгарат, Өзбекстан Республикасынын Министрлер Кабинетинин отурумдарында төрагалык кылуу укугуна ээ.
- Өзбекстан Республикасынын мыйзамдарына кол коет жана жарыялайт, мыйзамды өзүнүн каршы пикири менен бирге кайрадан талкууга жана добушка коюу үчүн Өзбекстан Республикасынын Олий Мажлисине кайтарып берүүгө укуктуу.
- Өзбекстан Республикасына кол салуу болгон учурда же агрессиядан коргонуу боюнча келишимдик милдеттенмелерди аткаруу зарыл болгон учурда согуш абалын жарыялайт жана кабыл алынган чечимди үч күндүн ичинде Өзбекстан Республикасынын Олий Мажлисинин палаталарынын бекитүүсүнө киргизет.
- Өзгөчө учурларда (чыныгы тышкы коркунуч, массалык башаламандыктар, ири кырсыктар, табигый кырсыктар, эпидемиялар жана пандемиялар) жарандардын коопсуздугун камсыз кылуу максатында, Өзбекстан Республикасынын бүткүл аймагында же айрым аймактарында өзгөчө кырдаал киргизет жана кабыл алынган чечим үч күндүн ичинде Өзбекстан Республикасынын Олий Мажлисинин палаталарынын бекитүүсүнө жиберилет, бирок өзгөчө кырдаалды киргизүүнүн шарттары жана тартиби атайын мыйзам менен жөнгө салынат.
- Өзбекстан Республикасынын куралдуу күчтөрдүн башкы кол башчысы болуп саналат, куралдуу күчтөрдүн жогорку командачылыгын дайындайт жана кызматынан бошотот, ошондой эле жогорку аскердик наамдарды берет. Өзбекстан Республикасынын ордендери, медалдары жана грамоталары менен сыйлайт, ошондой эле Өзбекстан Республикасынын квалификациялык жана ардактуу наамдарын ыйгарат.
- Өзбекстан Республикасынын жарандыгын жана саясий башпаанек берүү маселелерин чечет.
- Өзбекстан Республикасынын Олий Мажлисинин Сенатына мунапыс жөнүндө актыларды кабыл алуу боюнча сунуштарды киргизет жана Өзбекстан Республикасынын соттору тарабынан соттолгон адамдарга ырайым кылууну жүзөгө ашырат.
- Өзбекстан Республикасынын Мамлекеттик коопсуздук кызматынын төрагасын дайындайт жана кызматтан бошотот, кийин бул маселелер боюнча жарлыктарды Өзбекстан Республикасынын Олий Мажлисинин Сенатынын бекитүүсүнө киргизет.
- Конституцияда жана Өзбекстан Республикасынын мыйзамдарында каралган башка ыйгарым укуктарды жүзөгө ашырат.
Өзбек ССРинин жана Өзбекстан Республикасынын президенттеринин тизмеси
[түзөтүү | булагын түзөтүү]| № | Мөөнөтү | Президент | Сүрөтү | Президенттик мөөнөтү | Кызматтагы убакыты | Партиясы | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 1 | Каримов Ислам Абдугани уулу | .jpg) |
1990-жыл 24-март[3] | 1992-жыл 4-январь | 651 күн | ССКП |
| 2 | 1992-жыл 4-январь | 2000-жыл 22-январь | 2940 күн | ӨЭДП | |||
| 3 | 2000-жыл 22-январь | 2008-жыл 16-январь | 2916 күн | «Фидокорлар» | |||
| 4 | 2008-жыл 16-январь | 2015-жыл 10-апрель | 2666 күн | УзЛиДеП | |||
| 5 | 2015-жыл 10-апрель | 2016-жыл 2-сентябрь[4] | 511 күн
(Жалпысынан 9684 күн) | ||||
| м.а. | Юлдашев Нигматилла Тулкинович[5][6] | .jpg) |
2016-жыл 2-сентябрь | 2016-жыл 8-сентябрь | 6 күн | «Миллий тикланиш» | |
| 2 | м. а. | Мирзиёев Шавкат Миромонович |  |
2016-жыл 8-сентябрь | 2016-жыл 14-декабрь | 97 күн | УзЛиДеП |
| 1 | 2016-жыл 14-декабрь | 2021-жыл 6-ноябрь | 1788 күн | ||||
| 2 | 2021-жыл 6-ноябрь | 2023-жыл 14-июль | 615 күн | ||||
| 3 | 2023-жыл 14-июль | Учурдагы президент
(мөөнөтү 2030-жылы аяктайт) |
975 күн
(2016-жылдын 8-сентябрынан тартып — 3470 күн) | ||||
Булактар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- ↑ Закон Республики Узбекистан. ОБ ОСНОВНЫХ ГАРАНТИЯХ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН
- ↑ O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining maqomi
- ↑ Интеллигенция уходит в оппозицию. Национальные движения в республиках накануне распада СССР. Часть тринадцатая: Узбекистан
- ↑ Өзбекстан бийлиги тарабынан расмий белгиленген Каримовдун каза болгон күнү. Башка булактардагы маалыматтарга ылайык, Каримов төрт күн мурун же 29-августа каза болгон.
- ↑ Repost.uz. Нигматилла Юлдашев назначен Генеральным прокурором Республики Узбекистан
- ↑ Asia-Plus. Пост президента Узбекистана временно перешел к Нигматилле Юлдашеву