Карапа

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

Карапа, керамика – бышырылган чопо; чоподон бышырылып жасалган буюм. Карапа тиричиликтин бардык тармагында (идиш-аяк, кыш, скульптура, сувенир жана башка) кездешип, анын терракота, майолика, фаянс, ташчулу, чыны (фарфор) жана башка технологиялык түрлөрү бар. Карапанын эң сонун үлгүлөрү ар элдин ар мезгилдеги өнөрүнүн жетишкендиктерин айгинелейт. Чопонун колектөөгө ийкемдүүлүгүн байкаган адамдар аны палеолит доорунда эле колдоно (адам, жаныбарлардын тулкусу) баштаган. Айрым изилдөөчүлөр чопону бышыруу соңку палеолитке таандык, бирок анын катуулук, суу өткөрбөстүк жана отко чыдамкайлык касиетин неолит доорунда даана түшүнүшкөн дешет. Турмуштук зарылдыктан келип чыккан карапа жасоо өнөрү ар бир элдин өзгөчөлүгүнө ылайык өнүгүп келген. Андагы оймо-чиймелер, айрыкча клинопись маанилүү тарыхый дарек болуп саналат. Карапа алгач оймо-чиймеленип, тамак-аш сактоо үчүн жасалган. Биздин заманга чейинки 3–2-миң жылдыктарда ташып жүрүүгө, тамак бышырууга оңтойлонуп, боорунда жазуулар пайда болгон. Триполь маданиятынын тушунда (Биздин заманга чейинки 4–3-миң жылдык) сырты бышырылган жана оймолонгон чопо тамдардын болушу карапанын курулуш материал катары колдонулгандыгын айгинелейт. Карапа кийин металл өндүрүүдө кеңири пайдаланылган. Байыркы Египет, Вавилонияда жана Жакынкы Чыгыштын башка өлкөлөрүндө сый идиштердин бетин түркүн түстө чынылап жасап, имараттарды кыш менен (адегенде чийки кыш, кийин бышкан кыш менен) кынай баштады. Орус эли 10-кылымдан карапа жасашып, алардын бетин жашыл түс менен кооздошкон. 17-кылымда идиш жасоочу мануфактура тибиндеги устаканалар иштеген. 1744-жылы Петербургда туңгуч чыны (фарфор) заводу (азыркы В. М. Ломоносов атындагы завод) негизделген. Октябрь революциясынан кийин чыны буюмдарды жасоого айрыкча көңүл бурулган. Карапа боюнча Женевада Эл аралык карапа академиясы изилдөө иштерин жүргүзүүдө. Кыргызстанда карапа жасоо иши кийинчерээк жандана баштап, Бишкек, Токмок шаарындагы айнек заводдорунда карапанын бир нече түрү чыгарылган. Учурда карапа жасоо цехтеринде турмуш-тиричиликке керектүү карапа буюмдары жасалууда.

Колдонулган адабияттар[оңдоо | булагын оңдоо]