Кушчу, уруу

Wikipedia дан
(Кушчу барагынан багытталды)
Jump to navigation Jump to search

КУШЧУ же КУТЧУ уруусу – кыргыздардын сол канат тобуна кирген чоң уруулардын бири. Өз алдынча уруу катары алгач 16-к-дагы «Мажму ат-Таварих», «Тазкира-и-ходжаган» тарыхый чыг-нда эскерилет. Ал эми «Тарихи-и Рашиди» б-ча К. уруусунан чыккан эмирлердин түпкү атасы бир мергенчи болуп, ал Моголстандын ханы (1380—1399) Кызыр Кожону такай коштоп жүргөн ж-а бул уруунун экинчи аты «күкөлдөш» («кукалдаш») болгон. В. Радлов болсо кыргыздын К. (кучу) уруусу Тянь-Шан ж-а Енисей кыргыздарынын этностук байланышын аныктайт деген пикирин айткан. Кээ бир көз караштар б-ча кытай хроникаларында кезиккен нушибилердин бир уруусу «гэшуну» К. деп эсептешет. Бирок азыркы К. уруусу м-н байыркы түрк урууларын түз байланышы бар экени так аныктала элек. Башка бир пикирлер б-ча адегенде түрктөрдүн аскер наамы (кош беги) же хандын кызматчылары (кушчу – куш сала турган адам) болгон. Негизинен К. уруусу кыргыздын мундуз, кыпчак, коңурат, каңды сыяктуу уруулар м-н бирге байыркы уруулардын бири деп таанылат. К-лар этнокомпонент катары кийинки ногой, түркмөн, башкыр, өзбек, азербайжан элдеринин арасында да кезигет. Кытай маалыматтарында (мис., Пиндин Чжуньгээр фанлюэ, Сиюй чжи) К-лардын 17–18-к-да Чыгыш Түркстандын саясий турмушуна жигердүү катышканы айтылат. Генеол. уламыштар б-ча К. уруусу жоош ж-а меңдуулат деген эки бөлүкчөдөн туруп, жоош негизги үч уруу – касымсейит, төрөсейит, тынымсейит; меңдуулат таз кушчу, кара кушчу, көк кушчу, кагасты, чилжубут, шараноот, сакалды ж. б. урууларга бөлүнүшөт. К. урууларынын негизги бөлүгү Талас өрөөнүнүн баш жагында турушат. Мындан тышкары Жалал-Абад (Ала-Бука, 1-Май, Аксы жб.), Чүй (Панфилов, Жайыл, Кемин ж. б.), Ысык-Көл (Жети-Өгүз, Тоң, Түп ж. б.), Нарын (Тогуз-Торо, Ак-Талаа, Кочкор ж. б.) обл-тарында ж-а КЭРдин Ак-Чий, Каражүл р-ндорунда жашайт. К. уруусу кыргыз элин түзгөн маанилүү этностук топ болуп эсептелет.






Сүрөттө Шараноот уруусунан чыккан Акчал Атагулов. Анын ою боюнча Кубат бий Шараноот уруусунан болот экен. Анын уруулашы Сасыкбай тарабынан Таластын Шаранооттор жашаган Кара-Ой айылына Кубат бий биздин чоң атабыз деп, Кубат бийге татыксыз эстеликти орнотушту. Илимпоздордун изилдөөлөрү төмөнкүдөй айтат. Өзүңүздөр окуп чыгып, иштин чоо-жайы кандай болуп жатканын түшүнөсүздөр.


Г.О. Авляев . “ Происхождение Калмыцкого народа -

 Шарануты. 
 

племенной союз домонгольской эпохи, так как основной его ареал охватывает территорию Прибайкалья и прилегающих к не му районов, т. е. территорию расселения ранних ойратов. Поэтому шарнуты встречаются в составе ойратов, бурят и калмыков, имевших в прошлом тесные этногенетические и хозяйственно-культурные связи и взаимодействия. В составе калмыков Шарнуты сохранились компактными группами в виде аймаков "шарнутова рода" в основном в Дербетовских улусах, в Торгоутовских улусах известна их разновидность под названием "шарад", которых нельзя отождествлять с шеретами или шарядами - калмыками, мусульманами по религии, выделившимися из среды калмыков-дербетов. Этимология этнонима "шарнут", "шарад" и его семантика до конца еще не выяснены, если не считать поздний бурятский миф о происхождении шаранутов из мочи солового жеребца, что является попыткой вторичного переосмысления этнонима "шаранут" или примером "народной этимологизации". Происхождение этнонимов-тотемов, отражающих в наименованиях цвет масти предка-тотема зооморфного и другого происхождения, рассмотрено нами в статье "Этнонимы-тотемы в этническом составе калмыков и их параллели у тюркских народов" (Авляев, 1981. С. 62-69). По нашему мнению этнонимы "шаранут" (от слова — "шара" — желтый), "харанут" — (черный), "боронут" (серый), "хухенут" или "кукенут" (синие), "хоонуд" (соловые), "буу-рул" - (чалые, седые), "кюрюнгуды" (коричневые, масть коня), "саар-лмуд" (светло-желтый) и другие в основе своей отражают цвет масти животного-тотема, предка, родоначальника определенного рода или племени. Позже они превратились в табуированные названия, особые эпитеты, относящиеся к имени предка-тотема, и стали его синонимом. С течением времени имя предка-тотема перешло на самих носителей культа того или иного животного-тотема, т. е. превратилось в "этноним", выполняя этноразличительную функцию с соблюдением различных атрибутов "родового культа". Шарнуты входили в ойратский союз племен.