Азот кислотасы
Азот кислотасы HNO3 – бир негиздүү күчтүү кислота. Түссүз суюктук, тыгызд. 1,5 г/см³, кайноо t 86 °C, суу менен жакшы аралашат азеотроптук аралашманы пайда кылат. Суусуз таза А. к. абада түтөйт. Практикада 98-100 % А. к-на караганда 63-65 %, тыгызд. 1,44 г/см³ болгон А. к. көбүрөөк колдонулат. А. к-нын туздары жалпысынан нитраттар деп аталат. Күчтүү окистендиргич болгондуктан, туз к-тасы менен күкүрт кислотасынан айрымаланып, металлдар менен болгон реакциясында суутек бөлүнүп чыкпайт. Конц. А. кислотада алтын, платина өңдүү металлдан башка металдар баары окистенет. Бир көлөм (63 %) конц. А. к. менен үч көлөм туз кислотасынын аралашмасы “падыша арагы” деп аталат да, мында алтын жана платина металлдары ээрийт.
![{\displaystyle {\mathrm {Au} {}+{}\mathrm {HNO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}4\,\mathrm {HCI} {}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {H} (\mathrm {AuCl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}){}+{}\mathrm {NO} \uparrow {}{}+{}2\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/5dcaaa21cab1260d90230262e16f1ebda70cf17a)
![{\displaystyle {3\,\mathrm {Pt} {}+{}4\,\mathrm {HNO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}18\,\mathrm {HCl} {}\mathrel {\longrightarrow } {}3\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}(\mathrm {PtCl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{6}}){}+{}4\,\mathrm {NO} \uparrow {}{}+{}8\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/488144625d6620ce75e11d7ef967674f60cbb9ab)
Өнөр жайларда А. к. аммиакты катализатор катышуусунда окистендирүү менен алынат:
![{\displaystyle {4\,\mathrm {NH} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}5\,\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}4\,\mathrm {NO} {}+{}6\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/713b4b355941ac4476828297db1bebbaaa3dd582)
![{\displaystyle {2\,\mathrm {NO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}2\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}\mathrel {\longrightarrow } {}4\,\mathrm {HNO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/e55d2fa6dcadee6f5a2253113dc3e8861affc9e4)
Лабораториялык шартта конц. күкүрт кислотасын нитраттарга таасир этүү менен алынат.
![{\displaystyle {\mathrm {NaNO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {NaHSO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{}+{}\mathrm {HNO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/2da767c49d9da94daa31ed5594505a198ac40e7c)
Өнөр жайларда А. к. боекторду, жарылуучу заттар, азот жер семирткичтерин жана А. к. туздарын алууда, металлдарды (жез, коргошун, күмүш) эритүүдө, алтын менен күмүштү кенден ажыратууда колдонулат. А. к-нын буусу адамды ууландырып, эритмеси терини күйгүзөт. Өнөр жай имаратындагы өлчөмү 50 мг/м³дан ашпоого тийиш.
Колдонулган адабияттар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6