Диний Ишенимдери

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search
Namaz k lmak namaz aur islam urdu namaz muslims.jpg

Ислам жана Кыргызстанда патриархалдык феодал-дүйнөлүк диндер мамилелердин дээрлик үстөмдүк кылып келиши элдин рухий турмушунда диндин маанилуу орунду ээлешине себеп болгон. Кыргыздардын официалдуу дини ислам болуп эсептелсе да, ал элдин диний тушунукте- рунун толук мазмунун тузген эмес. Анын устуне мусулманчылык менен катарлаш диндин алгачкы формаларынын калдыктары да кыйла даражада сакталып келген. Азыркы Кыргызстандын аймагында исламдын таралышы IX - XII кк. таандык. Кыргыз¬дарды мусулмандаштыруу женундегу кенирирээк тарыхый маалыматтар XVI к. жазылган «Тарих-и Рашиди», «Мажму ат- таварих», «Жалис жана Муштадин», «Зийа ал Кулуб» ж. б. эмгектерде кездешет. Кыргыздар алгачкы диний ишенимдерин XVI к. чейин гана эмес, андан кийин да узак убакыттарга чейин карман келишкен. Осмон турктерунен чыккан Сейфи (XVI к.) кыргыздарды «мусулман да, капыр да болгон эмес» деп жазган. Махмуд ибн Вели XVII к. (XVII к.) кыргыздарды капырлар деп атап «алар ... елкеге езбектердин келиши менен мусулман болуп калышы ыктымал» деген. XVII к. тенир-тоолук кыргыздарга жунгарлардын бир катар кол салууларынын мезгилинде кыргыздардын бир бөлүгү мусулман калкы жашаган Фергана ерее¬нуне жана ага тутумдаш тоолуу райондорго оошуп отурукта- шуусуна байланыштуу мусулман дини кыргыздарга кенири тарала баштаган. Жаны чейреде кыргыздар жаны динди да тез кабыл ала баштайт. Бирок Жунгар хандыгы кулагандан кииин кыргыздар мурдагы жашаган жерлерине кайтып келиши менен мусулмандашуу процесси кайрадан солгундаган.

Кыргыздардын арасында ислам дининин өтө кенири таралышы Кокон хандыгынын учуруна туура келет. Анткени, динди таратуу Кокон башкаруучуларынын саясатынын бир багыты болгон. Кыргызстандын аймагындагы стратегиялык мааниси бар жайларда чептер курулуп, мечиттер салынып, кокондук молдолор мечиттерди тейлей баштаган. Бирок кыргыздардын динии турмушунда мечиттин ролу чектелген абалда болду. Анткени, мечиттер кебунче чеп ичинде курулуп, ал эми кыргыздар болсо алардан оолагыраак кечуп журууге аракет кылышкан Ошого карабастан XIX к. кыргыздар манызын терен тушунбесе да, исламдын негизги ырым-жырымдарын ездештуре оаштаган. Ислам угутчулеру кыргыз айылдарында кунуге беш убак окулуучу намазды уйретуп, айрыкча исламдын мистикалык агымынын (суфизм) екулдеру - эшендердин аракеттери Кыргызстандын туштук райондорунда езгече кучтуу болуп, Чуй ереенуне чеиин жайылтылган. Эшендер ездеру мюриддерди (суфизмдин жактоо- чуларын) курап, калктан зекет (мал, мулк) чогултушкан.
Ислам динин биринчилерден болуп манап, баи жана башка башкаруучу таптын екулдеру кабыл алышып, андан кийин букараларга жайыл¬тылган. Ошентип, мусулмандаштыруу процесси узакка созулуп татаал кырдаалдарда ишке ашырган. Жаны дин элге тушунуксуз болгондуктан, анын эзилген катмары дин тебелдерун Кокон хандыгынын жактоочулары катары карап, аларга карата кастык мамиледе болушкан.