Кеме
Кеме – 1) сууда, суу астында сүзө ала турган жана жүк, жүргүнчү ташууга, түрдүү жумуштарды (атайын техникалык, илимий, балык уулоо, ошондой эле аскер иштерин) аткарууга арналган транспорт. 16–17-кылымдарда түз парустуу жана үч же төрт мачталуу кайыктарды «Кеме» деп аташкан. Алгачкы суу транспорту катары болжол менен 60 миң жыл мурда байыркы австралиялыктар каноэ жана плот деп аталган түрүн колдонушкан. 19-кылымдын ортосуна чейин негизинен калактуу жана парустуу кемелер кеңири колдонулуп келген жана алар пароход менен моторлуу (дизелдик) кемелерге алмаштырылган. Сүзүү мүнөзү боюнча өзү жүрүүчү (теплоход, пароход, электроход, атомоход) жана өзү жүрбөөчү (чиркелүүчү, парустуу, калактуу), сууга салыштырмалуу абалы боюнча суу үстүндөгү жана суу астындагы кеме, ошондой эле жарандык жана аскердик болуп бөлүнөт. Жарандык кемелер транспорт, кесиптик, атайын кызмат аткаруучу, техникалык максатка арналган жана спорттук (катер, яхта, байдарка жана башка) болуп айырмаланат. Транспорт кемелери жүргүнчүлөрдү жана ар кандай жүктөрдү ташыйт. Кесипчилик кеме балык жана кит уулоочу болуп бөлүнөт. Атайын кызмат аткаруучу кемелерге муз жаргыч, сүйрөгүч, куткаргыч, өрт өчүргүч, сүзүп жүрүүчү кран кирет. техникалык максаттагы кемелер суу жолун тереңдетүү, курулуш материалдарын (кум, шагыл) даярдоо жумуштарын аткарат. Эң чоң кемелер – танкерлер (узундугу 350 мден ашуун, жүк көтөрүмдүүлүгү 500 миң тоннадан оор, 1981); 2) чоң самолёт, дирижабль (аба кемелери), космоско учуучу түрдүү конструкциядагы аппарат.
Деңиз кемелеринин кыймылын башкаруу
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Кемелердин кыймылын башкаруу кызматы (КБК) — порттун бийлигинин тарабынан түзүлгөн деңиз кыймылын көзөмөлдөө системасы, аба кемелеринин кыймылын башкаруу системасына окшош.[1][2][3] Эл аралык деңиз уюму кемелердин кыймылын башкаруу кызматы деп «квалификациялуу орган тарабынан кемелердин коопсуздугун жана кыймылдын натыйжалуулугун жогорулатуу, ошондой эле айлана-чөйрөнү коргоо максатында жүргүзүлүүчү кызмат» деп аныктайт.[4] Кызмат кемелердин кыймылына байланышта иштөө жана тейлөө зонасындагы жол кырдаалына жооп кайтаруу мүмкүнчүлүгүнө ээ болушу керек.[5][6]
Деңиз кыймылын башкаруу порт операцияларынын эң маанилүү аспектиси болуп саналат, эффективдүү кирүү, бекитүү жана кемелердин кетүүсүн камсыздайт. Натыйжалуу деңиз кыймылын башкаруу системасы жок болсо, порттор жүктөлүүлөргө, кечикүүлөргө жана коопсуздук маселелерине туш болушу мүмкүн. Бул эксплуатация чыгымдардын жогорулашына, кемелер компанияларынын нааразылыгына жана жалпы жеткирүү чынжырынын натыйжалуулугунын төмөндөшүнө алып келиши ыктымал.[7]
Маалымат кызматы — кеменин бортунда навигациялык чечимдерди кабыл алуу үчүн маанилүү маалыматты өз убагында жеткирүү кызматын камсыз кылат. Маалымат кызматы белгиленген убакытта жана интервалдарда же кемелердин кыймылын башкаруу кызматынын каалоосу боюнча же кемеден суранганда берилет жана мисалы, башка транспорт каражаттарынын жайгашкан жери, идентификациялык маалыматтары жана максаттары жөнүндө билдирүүлөрдү; суу жолдорунун абалын; аба ырайын; коркунучтарды; же кеменин кыймылына таасир этиши мүмкүн болгон башка факторлорду камтышы мүмкүн.
Кемелердин кыймылын уюштуруу кызматы — деңизде кооптуу кырдаалдардын пайда болушуна бөгөт коюу жана кыймылдын коопсуздугун жана натыйжалуулугун камсыз кылуу боюнча кызмат. Кызмат кыймылдын оперативдүү башкаруусун жана кемелердин кыймылын алдын ала пландоону аткарып, тыгылууларды жана кооптуу кырдаалдарды болтурбоого багытталат жана өзгөчө кыймылдын жыш болгондо же атайын транспорт каражаттарынын кыймылы башка транспорттун агымына таасир этиши мүмкүн болгон учурларда маанилүү. Кызмат ошондой эле кемелердин кыймылын уруксат берүү системасын же кыймыл планы түзүү жана иштетүүнү, же экөөнү тең камтышы мүмкүн, мында ар биринин артыкчылыгын, бөлүнгөн мейкиндикти, тейлөө зонунда кыймыл жөнүндө милдеттүү кабарлоону, кыймыл маршруттарын, ылдамдык чектөөлөрүн сактоо же башка тиешелүү чараларды камтышы мүмкүн, аларды кыймыл кызматы органы зарыл деп эсептейт.
Навигациялык жардам кызматы — кеменин бортунда навигациялык чечимдерди кабыл алууга жардам берүү жана алардын натыйжаларын көзөмөлдөө кызматы.[8][9] Навигациялык жардам кызматы өзгөчө татаал навигациялык же метеорологиялык шарттарда, ошондой эле кеменин бузулуу же ката кетирүү учурларында маанилүү.[10][11] Бул кызмат адатта кемеден же кыймылын башкаруу кызматынан суранганда же зарыл болгондо көрсөтүлөт.
Шилтемелер
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- ↑ What do we understand by “Vessel Traffic Service?”. www.vsnb.com. Текшерилген күнү 25 -октябрь (тогуздун айы) 2025.
- ↑ VTS System. www.dgrm.pt. Текшерилген күнү 25 -октябрь (тогуздун айы) 2025.
- ↑ Vessel Traffic Services. pla.co.uk. Текшерилген күнү 25 -октябрь (тогуздун айы) 2025.
- ↑ Vessel Traffic Service (VTS). www.iala.int. Текшерилген күнү 25 -октябрь (тогуздун айы) 2025.
- ↑ Vessel Traffic Services. www.navcen.uscg.gov. Текшерилген күнү 25 -октябрь (тогуздун айы) 2025.
- ↑ Vessel Traffic Services (VTS) : the management and monitoring of maritime traffic in light of the new technology of the Automatic Identification System. commons.wmu.se. Текшерилген күнү 25 -октябрь (тогуздун айы) 2025.
- ↑ How to Manage Maritime Traffic for Smoother Operations?. www.innovez-one.com. Текшерилген күнү 25 -октябрь (тогуздун айы) 2025.
- ↑ IALA Vessel Traffic Services Manual. www.umgdy.gov.pl. Текшерилген күнү 25 -октябрь (тогуздун айы) 2025. Түп булактан архивделген күнү 28 -сентябрь (аяк оона) 2021.
- ↑ The vital nature of VTS. www.nautinst.org. Текшерилген күнү 25 -октябрь (тогуздун айы) 2025.
- ↑ The autonomous navigation system of a sea-going vessel. www.sciencedirect.com. Текшерилген күнү 25 -октябрь (тогуздун айы) 2025.
- ↑ Radio Aids to Marine Navigation 2025 Part 4: General. www.ccg-gcc.gc.ca. Текшерилген күнү 25 -октябрь (тогуздун айы) 2025.
Колдонулган адабияттар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9