Вамбери Арминий Герман

Вамбери Арминий Герман
Vámbéry Ármin
Жынысы	эркек
Жарандыгы	Венгрия
Эне тилиндеги ысымы	Vámbéry Ármin
Ысымы	Ármin
Туулган датасы	19 март 1832
Туулган жери	Svätý Jur
Өлгөн датасы	15 сентябрь 1913
Өлгөн жери	Будапешт
Көмүлгөн жери	Fiume Road Graveyard
Балдары	Rusztem Vámbéry
Relative	Robert Vambery
Native language	Венгр тили
Сүйлөгөн же жазган тилдери	Венгр тили, Жөөт тили, Латын тили, француз тили, немис тили, англис тили, орус тили, Серб тили, Ottoman Turkish, түрк тили
Кесиби	explorer, жазуучу, orientalist, geographer, Turkologist
Field of work	тил илими
Иш берүүчү	Eötvös Loránd University, Nyugat
Doctoral student	Ignaz Goldziher
Archives at	New York Public Library Main Branch
Member of	Венгрия илимдер академиясы, Serbian Academy of Sciences and Arts, Magyar Földrajzi Társaság
Булактарда	Nordisk familjebok, Jewish Encyclopedia of Brockhaus and Efron, Small Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich, Great Soviet Encyclopedia (1926–1947), Library of the World's Best Literature, The Nuttall Encyclopædia, Encyclopædia Britannica 11th edition, The New Student's Reference Work, Granat Encyclopedic Dictionary, Meyers Konversations-Lexikon, 4. Auflage (1885–1890)
On focus list of Wikimedia project	WikiProject New York Public Library
Copyright status as a creator	copyrights on works have expired
Викиказынадагы галлерея	Ármin Vámbéry
Commons Creator page	Ármin Vámbéry
Викиказынадагы категориясы	Ármin Vámbéry
Тема боюнча негизги категориясы	Category:Ármin Vámbéry
Ármin Vámbéry

Вамбери Арминий, Герман (1832–1913) – мажарстандык (венгриялык) көрүнүктүү түрколог, саякатчы, этнограф, полиглот, Түркияны (Осмон империясы), Иранды (Кажарлар династиясы) Орто Азияны изилдеген, анда жашаган калктардын маданияты, үрп-адаты, тилдери, динин иликтеген. Бул өлкөлөрдү кыдырып, жергиликтүү калктардын тилдерин үйрөнгөн. Арминий Вамбери 1832-ж. азыркы Венгриянын Нидемаркт деген жеринде жарык дүйнөгө келген, 1913-ж 15-сентябрда дүйнөдөн кайткан. Окумуштуу мажарлардын байыркы этникалык теги, этногенези түрк дүйнөсү менен бир экендигин колдогон илим адамдарынын бири болгон. Ушул пикирди тактоо максатында Орто Азияга өз өмүрүн тобокелге салган саякатка чыккан. Вамбери теги жагынан кедейленген еврей үй бүлөсүнөн чыккан. Анын атасы билим алууну, изденүүну колдогон, сыйлаган адам болгон. Тилекке каршы, ал балдары жаш мезгилинде эле дүйнөдөн кайткан экен. Үй бүлөдөгү оор түйшүктүн баары тең анын энесинин мойнуна жүктөлөт. Уулунун илим менен билимге, өзгөчө башка элдердин тилдеринүйрөнүүгө жөндөмдүү экендигин баамдаган энеси кечилдер (монахтар) ачкан мектепке киргизет. 1851-ж. Вамбери 7 тилди үйрөнүп, мугалим кесибине ээ болуп чыгат. Ал билимди Кечкемет, Будапешт, Братислава, Вена шаарларынан алган. Илимди көксөгөн Вамберини бул жетишкен бийиктик канааттандырган эмес, ошондуктан ошол учурдагы Австро-Венгрия империясынын борбору болгон Вена шаарына окуусун улантканы барган. Ал жерден европалык классикалык чыгармалар менен таанышат. Чыгыштаануучу Пургистал Арминий Вамбериин чыгыш тилдерин үйрөнүүгө кызыгуусун жараткан экен. Анткени, ошол учурдагы венгрлердин коомунда мадярлардын (венгрлердин) келип чыгышы, маданияты жана тили жөнүндөгү илимий талаш-тартыштар, талкуулар күчөй баштаган эле. Себеби, бул дискуссияга катышкандар венгрлердин тили кошуна жашаган элдерден салыштырмалуу кескин айрымаланып турушарын эске алышкан. Ошол учурда мажар илим чөйрөсүндө венгрлердин этностук тарыхый ата мекени Борбордук же Орто Азия деген пикир калыптана баштаган. Венгр тилчиси, барон Этвиш Арминий Вамберинин сырткы өтө жакыр көрүнүшүнө кайдыгер карабай жолго каражат бөлүп берет. Арийне, бул каражат Стамбулга чейин араң жетип, калган эң акыркы форинтти кайыкчыга берүүгө аргасыз болгон эле. Аны ачарчылыктан 1948-ж. Венгриядагы көтөрүлүштөн качкан жердештери сактап калышат. Ушундай кырдаалда Вамбери Стамбулда дагы алты жыл жашап калууга аргасыз болот. Ушул алты жылдын ичинде Вамбери түрк тилдерин, алардын каада-салттарын үйрөнгөн, дервиштердин жардамы менен ислам дининин негиздерин окуп-үйрөнгөн экен. Йожеф фон Этвёшем менен биргеликте Стамбулда Европа элдеринин тилдеринен сабак беришип, жандарын багышат. Стамбулда Хуссейн Даим паша менен таанышып, Мехмед Фуад-пашага катчы болуп кызматка орношот. Котормочулук менен алектенип, түрк-немис сөздүгүн түзгөн. 1858-ж. Венгрия Илимдер академиясынын мүчө-корроспонденти болуп шайланат. 1861-ж. Будапештке кайтып келип, каражат тапкандан соң, Решид Эфенди деген атты кабыл алып, дервиш катары Орто Азияга саякат жасаган. Ал Трабзон аркылуу Тегеранга жолго чыгат. Зыярат жасап келе жаткандарга кошулуп, Борбордук Иран аркылуу Тебриз, Зенджан жана Казвинге барат. Андан ары Исфаган жана Шираз аркылуу 1863-ж. Хива хандыгына, Бухара хандыгынын чегине жетет. Бухара эмиринин кабылдоосунда болуп, Герат, Тегеран аркылуу каравандын курамында кайрадан 1864-ж. март айында Стамбулга жетет. А.Вамбери өзүнүн жана айрым европалык илимпоздордун гипотезасын бекемдөө үчүн, венгр тили түрк тилдери менен тамырлаш деген пикирин тактоо максатында Орто Азияга келген алгачкы илимпоз-чыгыш таануучу. 1864-ж. өзүнүн көргөн-билгендерин, өз башынан өткөн окуяларды чагылдырган китеби жарык көрөт. 1865-1905 жж. Будапешт университетинде чыгыш тилдеринен дарс окуган. Ал эмгектерин венгр, немис, англис тилдеринде жазган. 1865-1905 жж. Будапешт университетинде чыгыш тилдери боюнча дарс окуган. Анын эмгеги европалык тилдерде, орусча жана фарси тилинде жарык көрүп тараган. Вамбери Орто Азияда Британ империясынын чалгын иштерин аткарган. Саясий, финансалык ж.б. максаттарды чечүү максатында бир динден экинчи динге өткөндүгү жазылат.

Колдонулган адабияттар

• О. Каратаев​ Орто Азия чөлкөмүн жана түрк дүйнөсүн изилдеген окумуштуулар. –Бишкек, 2015
• "Кыргыз Тарыхы". Энциклопедия. Бишкек 2003.