Жыл мезгилдери

Жыл мезгилдери - жылдыздуу асман боюнча күндүн байкалган кыймылына жана табияттын мезгилдүү өзгөрүшүнө жараша жылдын мезгилдерге жаз, жай, күз, кышка бөлүнүшү.

Календарлык жыл мезгилдери

Түндүк жарым шарда жаз 1 — мартта, жай 1 — июнда, күз 1 — сентябрда, кыш 1-декабрда башталат. Түштүк жарым шарда жаз 1-сентябрда, жай 1-декабрда, күз 1-мартта, кыш 1 — июнда башталат.

Жаз
Жай
Күз
Кыш

Мезгилдердин өзгөрүүсүнүн астрономиялык механизми

UTC-0 боюнча күндүн турушунун жана күн-түндүн теңелүүсүнүн датасы, убакыты
год	Жазгы күн-түндүн теңелүүсү Март^[1]		Жайкы күн-түндүн теңелүүсү Июнь^[2]		Күзгү күн-түндүн теңелүүсү Сентябрь^[3]		Кышкы күн-түндүн теңелүүсү Декабрь^[4]
год	күн	убакыт	күн	убакыт	күн	убакыт	күн	убакыт
2010	20	17:32:13	21	11:28:25	23	03:09:02	21	23:38:28
2011	20	23:20:44	21	17:16:30	23	09:04:38	22	05:30:03
2012	20	05:14:25	20	23:08:49	22	14:48:59	21	11:11:37
2013	20	11:01:55	21	05:03:57	22	20:44:08	21	17:11:00
2014	20	16:57:05	21	10:51:14	23	02:29:05	21	23:03:01
2015	20	22:45:09	21	16:37:55	23	08:20:33	22	04:48:57
2016	20	04:30:11	20	22:34:11	22	14:21:07	21	10:44:10
2017	20	10:28:38	21	04:24:09	22	20:01:48	21	16:27:57
2018	20	16:15:27	21	10:07:18	23	01:54:05	21	22:22:44
2019	20	21:58:25	21	15:54:14	23	07:50:10	22	04:19:25
2020	20	03:49:36	20	21:43:40	22	13:30:38	21	10:02:19
2021	20	09:37:27	21	03:32:08	22	19:21:03	21	15:59:16
2022	20	15:33:23	21	09:13:49	23	01:03:40	21	21:48:10
2023	20	21:24:24	21	14:57:47	23	06:49:56	22	03:27:19
2024	20	03:06:21	20	20:50:56	22	12:43:36	21	09:20:30
2025	20	09:01:25	21	02:42:11	22	18:19:16	21	15:03:01
2026	20	14:45:53	21	08:24:26	23	00:05:08	21	20:50:09
2027	20	20:24:36	21	14:10:45	23	06:01:38	22	02:42:04
2028	20	02:17:02	20	20:01:54	22	11:45:12	21	08:19:33
2029	20	08:01:52	21	01:48:11	22	17:38:23	21	14:13:59
2030	20	13:51:58	21	07:31:11	22	23:26:46	21	20:09:30
2031	20	19:40:51	21	13:17:00	23	05:15:10	22	01:55:25
2032	20	01:21:45	20	19:08:38	22	11:10:44	21	07:55:48
2033	20	07:22:35	21	01:00:59	22	16:51:31	21	13:45:51
2034	20	13:17:20	21	06:44:02	22	22:39:25	21	19:33:50
2035	20	19:02:34	21	12:32:58	23	04:38:46	22	01:30:42
2036	20	01:02:40	20	18:32:03	22	10:23:09	21	07:12:42
2037	20	06:50:05	21	00:22:16	22	16:12:54	21	13:07:33
2038	20	12:40:27	21	06:09:12	22	22:02:05	21	19:02:08
2039	20	18:31:50	21	11:57:14	23	03:49:25	22	00:40:23
2040	20	00:11:29	20	17:46:11	22	09:44:43	21	06:32:38
2041	20	06:06:36	20	23:35:39	22	15:26:21	21	12:18:07
2042	20	11:53:06	21	05:15:38	22	21:11:20	21	18:03:51
2043	20	17:27:34	21	10:58:09	23	03:06:43	22	00:01:01
2044	19	23:20:20	20	16:50:55	22	08:47:39	21	05:43:22
2045	20	05:07:24	20	22:33:41	22	14:32:42	21	11:34:54
2046	20	10:57:38	21	04:14:26	22	20:21:31	21	17:28:16
2047	20	16:52:26	21	10:03:16	23	02:07:52	21	23:07:01
2048	19	22:33:37	20	15:53:43	22	08:00:26	21	05:02:03
2049	20	04:28:24	20	21:47:06	22	13:42:24	21	10:51:57
2050	20	10:19:22	21	03:32:48	22	19:28:18	21	16:38:29

Ал Жердин өз орбитасынын тегиздигинде, эклиптикада 23°26' (66°34') бурч менен жантайып, айлануу огу менен аныкталат. Жылдыздуу асман боюнчаКүндүн көзгө көрүнгөн кыймылына жараша жыл (жаз, жай, күз, кыш) мезгилдерге бөлүнөт. Жер Күндү айланганда, анын айлануу огу өзүнө жарыш жылгандыктан, Жер жыл бою бирде түндүк, бирде түштүк жагы менен Күнгө карата жантаюу абалында болот. Натыйжада Күн бирде Жердин түндүк, бирде түштүк жарым шарын жарык кылып, күчтүү ысытат да, түндүк жарым шарда жай болгондо, түштүк жарым шарда кыш жана тескерисинче болот. Күн борбору эклиптика боюнча кыймылдап, түштүк жарым шардын асман сферасынан түндүк жарым шарга (20же 21-мартта) өткөн учурда, түндүк жарым шарда жаз башталат. Ошол күнү Жердин бардык бетине (уюлдук аймактардан башка) күн-түн теңелет. Жайдын башталышында түндүк жарым шарда (21же 22-июнда) Күн эклиптиканын түндүк чекити (жайкы күн токтолуу чекити) аркылуу өтөт. Бул учурда Жердин түндүк жарым шарында күн, ал эми түштүгүндө түн өтө узарат. Күздүн башталышында түндүк жарым шарда (23-сентябрь) Күн экваторду 2-жолу кесип өтүп (күзгү күн-түн теңелүү чекити), түндүк жарым шардан түштүккө өтөт. Жердин бардык орундарында кайрадан күн-түн теңелет (түндүк жарым шарда 21же 22декабрь). Күн эклиптиканын түштүк чекити (кышкы күн токтолуу чекити) аркылуу өткөндө, кыш башталат да, Жердин түндүк жарым шарында күн, түштүгүндө түн өтө кыскарат. Жер орбитасы эллипс түрүндө болуп, Күндү бир калыпта айланбагандыктан, жыл мезгилинин узактыгы да ар түрдүү болот. Январь айында Жер перигелий аркылуу өтүп, Күнгө абдан жакындайт. Бирок күн нуру жер бетине абдан кыйгач түшкөндүктөн, аба ырайы суук болот. Ал кезде Жер тезирээк кыймылдайт, түндүк жарым шарда кыш кыскарып, жай узагыраак болот. Азыркы учурда түндүк жарым шарда жаздын узактыгы 92,8 сутка, жай 93,6 сутка, күз 89,8 сутка, кыш 89,0 сутка болуп, бардыгы 365,2422 сутканы (тропиктик жыл) түзөт. Жер орбитасы эллипс түрүндө болгондуктан, аба ырайынын мезгилдүү өзгөрүшүнө жылуужанамуздак агымдар, тоолор, шамал көбүрөөк таасир этет. Ошондуктан күнүмдүк турмушта жыл мезгилинин алмашуусун астрономиялык эмес, жаратылыш белгилери (орточо суткалык температура)боюнча аныкталат. Астрометриялык жыл мезгилине карата календарлык мезгил 2122 суткага жылдырылып эсептелет: жаз (март, апрель, май), жай (июнь, июль, август), күз (сентябрь, октябрь, ноябрь), кыш (декабрь, январь, февраль).

Климаттын мезгилдерге жараша өзгөрүшү

Колдонулган адабияттар

“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5

Булактар

↑ Équinoxe de printemps entre 1583 et 2999 (фр.).
↑ Solstice d’été de 1583 à 2999 (фр.).
↑ Équinoxe d’automne de 1583 à 2999 (фр.).
↑ Solstice d’hiver (фр.).

Тышкы шилтемелер

[Mar-1] Équinoxe de printemps entre 1583 et 2999 (фр.).

[Iun-2] Solstice d’été de 1583 à 2999 (фр.).

[Sen-3] Équinoxe d’automne de 1583 à 2999 (фр.).

[Dek-4] Solstice d’hiver (фр.).

[1]

[2]

[3]

[4]

Жыл мезгилдери
Мелүүн алкактар	Жаз · Жай · Күз · Кыш
Тропиктик алкактар	Жаанчыл мезгил · Кургакчыл мезгил