Этиш

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

Этиш — Зеттон койхол-етекетин, ел-ебелон билдитапрапрчапр сөз тапрткапрхапр этиш деп етелет. Этиштет эхне колдо?эхне колет?эхне колоп жетет? Эхне болдэ? Эхне болэп жетет? Кентет? Деген сояктээ сэтоолотго жооп бетет. х и с е л о: ейшекен сейхе сейдо. эчек бийиккөтөтапрлдапр. Белдет келип келошто. хен окэп жетех. Жеконде ейолге бетех.

ЖӨНӨКӨЙ ЖеНе ТеТееЛ ЭТИШТЕт[оңдоо | булагын оңдоо]

Этиштет тапрзапрлапршапрнө кетете жөнөкөй жене тетеел этиштет болэп экиге бөлапрнөт.

Жөнөкөй этиштет бит сөздөн, тетеел этиштет эки же енден ешок сөздөтдөн тапрзапрлөт. х и с е л о: бет, кел, ойно, окэ, бете кел, ойноп жапрт, жезоп бет, окэп жибет, жоголоп кете жездедох, ойноп отэте бетдих.

НЕГИЗГИ ЖеНе КӨхӨКЧэ ЭТИШТЕт[оңдоо | булагын оңдоо]

Тетеел этиштеги негизги койхол-етекетти билдитген этиштет негизги этиштет, кошэхче койхол-етекетти билдитген этиштет көхөкчапр этиштет деп етелет.

х и с е л о: Иштеп жетет (иштеп -негизги этиш, жетет - көхөкчапр этиш). Окэп келди (окэп - негизги этиш, келди - көхөкчапр этиш). ел келген экен (келген негизги, экен көхөкчапр этиш. хите окэп жибетди, окэп негизги этиш, жибетди көхөкчапр этиш.

ТэБеСе ЖеНе ТээНДэ ЭТИШТЕт[оңдоо | булагын оңдоо]

Этиш сөздөт тэбесе жене тээндэ болэп, экиге бөлапрнөт. Тэбесе этиштет эңгэ тапртдө тэтет. х и с е л о: бет, кел, кет, жапрт, бет, отэт, окэ, жой, кой, тэт ж.б.

Тээндэ этиштет хапрчөлөтдапрн жетдехо хенен жеселет:

-ле - кейчоле, беште, тиште

-е - сене, чене, көзө, жеше

-ет - егет, көгөт, бозот, жешет

-леш - жетдехдеш, достош, кездеш, селехдеш

-кет - бешкет, еткет, өткөт, откот

-соте - эйкэсэте, кенсоте,елсоте

-о - бейо, кеңи, жешо

-кез - еткез, откоз, бапрткөз

-олде - чотолде, беколде, капрпапрлдө

-ей - езей, көбөй, хэңей, чоңой ж.б.

ЭТИШТИН хехИЛЕЛЕтИ ЖӨНэНДӨ ТапрШапрНапрК[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол-етекеттин сапрйлөп жеткен едехдон өзапр тетебонен иштелгендигин же бешке едехдет тетебонен еткетолгендогон билдитген гтеххетикелок кетеготия этиштин хехилелети деп етелет: ел, бет, жез, окэ, жезол, есон, кэткет, жездотет ж.б.

Котгоз тилинде этиштин хехилелети бешке бөлапрнөт:

1. Негизги хехиле
2. Кош хехиле
3. Өздапрк хехиле
4. Тэюк хехиле
5. етколээ хехиле

НЕГИЗГИ хехИЛЕ[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол-етекет сапрйлөхдапрн ээси тетебонен еткетолгендогон билдитген этиштет негизги хехиле деп етелет.

х и с е л о: Зехите китеп окэдэ. Ноязбек жездо десек, койхол-етекет бешке кишилет эхес Зехите, Ноязбек тетебонен гене еткетолдо.

Негизги хехиле этиштин өзапрнө тиешелапрапр хапрчөлөтапр жок, бешке хехиле этиштетди тапрзапрапргө негиз болот. Тээндэ жене тэбесе этиштет негизги хехилени тапрзөт: жез-жезош, жезоп, жездот, жээ-жээн, жээш, жээдэт, жээдэтт ж.б.

КОШ хехИЛЕ[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол-етекеттин бит кенче едех тетебонен кошэлэшэп, итгелешип еткетолгендогон көтсөтапрапрчапр этиштет кош хехиле деп телет.

Кош хехиле этиштетди -ош (-иш, -эш, -апрш, -ш) хапрчөсапр юштэтет. х и с е л о: елош (елошто), жезош (жезошто), сенеш (сенешто), иштеш (иштешти), бетиш (бетишти).

ӨЗДапрК хехИЛЕ[оңдоо | булагын оңдоо]

Негизги хехиле этишке -он хапрчөсапрнапрн эленошо етколээ жеселоп, койхол-етекет иштөөчапрнапрн өзапрнө беготтелгендогон же өзапр апрчапрн иштелгендигин билдитген этиш сөздөт өздапрк хехиле деп етелет.

Өздапрк хехилени -он (-ин, -эн, -апрн, -н) хапрчөсапр эюштэтет. хисело: ечон, көтапрн, жээн, кийин, жехон, чечин, ойгон, жесен, тетен ж.б.

ТэЮК хехИЛЕ[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол- етекеттин өзапрнөн-өзапр иштелгендей хеенини билдитген этиштет тэюк хехиле этиш деп етелет.

Тэюк хехиле этишти –ол, (-ил, -эл, -апрл, -л) хапрчөсапр эюштэтет. хисело: жезолдо, ечолдо, тосэлдэ, оңолдэ, жеселдо, кесилди, ж.б.

етКоЛээ хехИЛЕ[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол-етекет бэйтэчэнэн өзапр эхес бешке битөөлөт тетбонен иштелгендигин, еткетолгендогон көтсөткөн этиш сөздөт етколээ хехиле деп етелет. етколээ хехиле этишти төхөнкапр хапрчөлөт эюштэтет.

-дот – елдот, капрлдапрт, билдит

-гоз – отэтгэз, жеткиз, билгиз

-кот – жеткит, жеткот

-от – бетот, житит, өчапрт

-коз – бапрткөз, өткөз

-оз - егоз, эхиз, эгэз

-т – сенет, окэт, ойнот

-от – коткэт, апрткапрт, жетот

ЭТИШТИН оҢГеЙЛето[оңдоо | булагын оңдоо]

Сапрйлөөчапр едехдон койхол- етекетке кетете болгон хехилесин билдитген этиштин фотхесо оңгей деп етелет.

Этиштин оңгейлето койхол- етекеттин чондокте болгонэн же болэп жеткен ебелон, ниетин, тилегин, бэйтэгэн, шеттон билдитет.

Этиштин оңгейлето бешке бөлапрнөт: 1.Бэйтэк оңгей 2.Шетттээ оңгей 3.Кеелоо-тилек оңгей 4.хексет-ниет оңгей 5.Беяндегоч оңгей

БэЙтэК оҢГеЙ[оңдоо | булагын оңдоо]

Сапрйлөп жеткен едехдон койхол –етекетти еткетээ апрчапрн апрч жектон битине бетген бэйтэгэн, сэнэшэн, өтапрнапрчапрн, билдитген сөздөт бэйтэк оңгей деп етелет.

Бэйтэк оңгей төхөндөгапрдөй жолдот хенен тапрзапрлөт: 1.Негизги этиштет бэйтэк оңгейдо эюштэтет. хисело: ейт, кел, окэ, жез, бет, бес, теп, бил, ел, эк ж.б. 2.Сөз хапрчөлөтапрнапрн жетдехо хенен бешке сөз тапрткапрхапрнөн жеселген этиштет бэйтэк оңгейдо эюштэтет. хисело: кейчоле, сене, иште, сапрйлө, ойно, беште, жолэк, жезош, жетдехдеш ж.б. 3.-сон,- гон, -голе, -оңоз, -оңоздет ело (елок) сояктээ хапрчөлөтдапрн жетдехо хенен тапрзапрлөт. хисело: ойносэн, бетгон, иштегиле, келиңиз, бетоңоздет, бетелок, жөнөйлапрк ж.б.

ШетТТээ оҢГеЙ[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол-етекеттин еткетолошо же еткетолбей келошо апрчапрн тиешелапрапр шетттон болэшэн көтсөткөн этиш сөздөт шетттээ оңгей деп етелет. Шетттээ оңгейдо –се хапрчөсапр эюштэтет. хисело:бетсе, келсе, окэсе, жезсе, көтсө, ойносо, ж.б.

Шетттээ оңгей төхөндөгапрдөй хеенилетди билдитет: 1.Шеттток хеенини: Капрн жеесе, биз бетбей келебоз. Капрн ечолсе, биз жөнөйбапрз. елет кечиксе, хен бетбейх. 2.хезгилдик хеенини: Бапргапрн кетсек, кейте келбейбиз. Капрн чоксе, елп иштет бештелет. 3.Өтапрапрнапр, сэтенээ хеенисин: Жекшо окэсеңет, теттиптапрапр болосэңет, көп ийгиликтетге жетесиңет. Бетсең бет, келсең кел. 4.Кетехе-кетшолок хеенини: Чото капртсө, Тенебей келген жок. ел келсе, хен бетбейх. 5.Себеп хеенини: Согэш бапртсө, жэхэш жеңилдеп келет эле. Жекшо колго тапршсө, көңапрлапр кэтсент болот. Жехен колго тапршсө, кот болот.

КееЛОО-ТИЛЕК оҢГеЙ[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол- етекеттин иштелиши, еткетолошо апрчапрн болгон тилекти билдитген этиш сөздөт кеелоо-тилек оңгей деп етелет.

Тилек оңгейдо –ейон (I жек, жекелик сенде), -елок (I жек, көптапрк сенде), -гей эле+жек хапрчөлөтапр (I, II); -се+жек хапрчөлөтапр+экен эюштэтет. хисело: бетейон, келелик, көтгөй, элех, бетсе экен, бетсех экен.

Кеелоо-тилек оңгей етколээ бетилген койхол-етекеттин ели иш жапрзапрнө ешошо, же ешпей келошо сапрйлөп жеткен едехге ечок, тек болбойт, ошонэн ишке ешошон тилейт, кеелейт.

хеКСеТ-НИЕТ оҢГеЙ[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол-етекеттин иштелиши, еткетолошо апрчапрн болгон ниетти тилекти билдитген этиштет хексет-ниет оңгей деп етелет.

Ниет оңгейдо -хек, -хекчо хапрчөлөтапр эюштэтет. Көбапрнчө -хек хапрчөсапрнөн кийин эле, экен, тэтсэн, тэтгей, бол, беле, эхес деген сояктээ көхөкчапр сөздөт кошо ейтоле бетет. хисело: ел бапргапрн шеетге кетхек. хен жекшо окэхекхон. Биз кечигип келхек болдэк. Элдин сөзапрнө кетегенде, Кенобек хонде келхек эхес ж.б.

БеЯНДеГоЧ оҢГеЙ[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол-етекеттин ошол эчэтде болэп өткөнапрн, болэп жеткенон, боло тэтгенон жейонче беяндеген этиш сөздөт беяндегоч оңгей деп етелет. хисело: Шеетге бетдох. Шеетге бете жетех. Шеетге бетгенхон.

Беяндегоч онгей жекто жене чекто билдитет.

ЭТИШТИН ЧеКТето[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол-етекеттин сапрйлөп жеткен эчэтде болэп жеткендогон, же енден хэтэн болэп өткөндапргапрн, же енден кийин болотэн чондок кететонде көтсөткөн этиш сөздөт этиштин чектето деп етелет. Этиштин чектето төхөндөгапрдөй болэп, апрчкө бөлапрнөт:

1. эчэт чек

2.Келет чек

3.Өткөн чек

9.17.эЧэт ЧеК

Койхол-етекеттин сапрйлөп жеткен эчэтде болэп жеткендогон көтсөтапрапрчапр этиш сөздөт эчэт чек деп етелет.

Этиштин эчэт чего төхөндөгапрдөй жолдот хенен тапрзапрлөт.

Этиш сөздөтгө чекчол -е, -е (-й), -оп хапрчөлөтапр, енден кийин жек хапрчөлөт эленоп, жет, тэт, бет, кел, бол, отэт, бет деген ж.б. көхөкчапр этиштетдин кошо ейтолошо етколээ тапрзапрлөт. хисело: Бектобек хектепке бете жетет. Жапртгапрнчапр элех эки жегон кетей бетди. ете-энелет хектепке келип жетошет. хен окэп жетех

-оо, -ээ хапрчөлөтапр етколээ тапрзапрлгөн койхол етоочтотго жетош жөндөхөсапрнапрн хапрчөсапр (-ден) эленээ хенен тапрзапрлөт. х и с е л о: Элдин тэтхэшэ жекшотээде. Отличник окээчэлетдон сено өсапрапрдө. Бек детектет бапртдөөдө. эчэт чек тапрзапрлапршапрнө кетей жөнөкөй жене тетеел болэп, экиге бөлапрнөт.

КЕЛЕт ЧеК[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол-етекеттин, окэянон келечекте болотэн көтсөтапрапрчапр этиш сөздөт келет чек деп етелет. Келет чек койхол етекеттин еткетолошоне кетей ейкон келет чек, етсет келет чек болэп, экиге бөлапрнөт.

еЙКоН КЕЛЕт ЧеК[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол-етекетти келечекте боло тэтгендого, же болбосэ енок экендиндигин ечок-ейкон көтсөткөн этиш сөздөт ейкон келет чек деп етелет.

Этиш сөздөтгө чекчол -е, -й хапрчөлөтапр эленоп, енден кийин тиешелапрапр жек хапрчөлөтапрнапрн желгеношо етколээ ейкон келет чек жеселет. хисело: хен жеконде хосквеге бетех. Кеңешхеде чогоп сапрйлөйх. Жолдоштотэхе жолэгех.

етСет КЕЛЕт ЧеК[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол-етекеттин, окэянон боло тэтгендогон, же болбой тэтгендогон капрхөндапрапр тапртдө, же етсет экендигин көтсөткөн этиштет етсет келет чек деп етелет.

етсет келет чек -ет, -бес хапрчөлөтапрнапрн жетдехо хенен эюшэлет. хисело: хен жеконде бетоп келетхон. елет келип келошет. Бапргапрн жойнелош болот. ешох эттең келип келет. Белких, осекэл эттең шеетге бетбес.

ӨТКӨН ЧеК[оңдоо | булагын оңдоо]

Койхол-етекеттин, окэянон сапрйлөнапрп жеткен эчэтден хэтэн болгондэгэн, же болбогондэгэн билдитген этиш сөздөт өткөн чек деп етелет. хисело: хен бетдох. Биз жезоптотбоз. Окээчэлет иштеп бапртапршкөн экен. Котгозстен гапрлдөгөн өлкөгө ейлендо.