Канури тили
| Канури тили | |
| Kanuri | |
| | |
| Өз тилинде аталышы |
Канйури / Kanuri |
|---|---|
| Өлкөлөр | |
| Аймактар |
Чад көлүнү бассейн ининаймагы: Борно штаты (Нигерия), Диффа региону (Нигер) |
| Расмий макамы |
|
| Сүйлөгөндөрдүн жалпы саны |
10 000 000 – 12 000 000 |
| Макамы |
Коопсуз |
| Классификация | |
| Түрмөгү |
Африка тилдери |
| Тил бүлөсү | |
| Байыркы формасы |
Канембу тили (Канем-Борну империясынын тили) |
| Адабий формасы |
Стандарттуу канури (Йерва диалектисинин негизинде) |
| Диалекттери |
Йерва (Борно), Манга, Сувурти, Дагара, Мобар |
| Жазуусу | |
| Тил коддору | |
| МАМСТ 7.75–97 |
280 |
| ISO 639-1 | |
| ISO 639-2 | |
| ISO 639-3 |
(макротил: kau, knc) kau (макротил: kau, knc) |
| WALS |
knr |
| Ethnologue | |
| IETF |
kr |
| Glottolog |
kanu1279 |
Канури эли сүйлөгөн диалект континууму. Канури мурда бир тил катары каралса, азыр бири-бирин салыштырмалуу түшүнө алган тилдердин тобу катары каралууда.
Тарыхы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Канури тили Канембу жана Борну империяларынын тили болгон деп эсептелет. Ал лингва франка катары колдонулган. Европалык колонизаторлордун келиши менен тил өз позициясын жогото баштады.
Колдонуу
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Нигериянын Борно штатында канури тили мектепте билим берүү системасында, жергиликтүү администрациянын ишмердүүлүгүндө колдонулат, радио жана телеберүүлөр жүргүзүлөт, мезгилдүү басылмалар чыгарылат.
Диалектери
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Канури төмөнкү диалектилерге бөлүнөт, бирок айрым лингвисттер аларды өзүнчө тил катары карашат:
- Борбордук канури
- Манга-канури
- Тумари-канури
- Билма-канури
- Канембу (өзүнчө тил катары каралат)
Грамматикасы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Кадимки сөз тартиби — SOV. Типологиялык жактан тилде постпозитивдүү да, препозитивдүү да аныктамалар кеңири таралган. Тилде үч тон айырмаланат: бийик, төмөн, ылдый. Номиналдуу аффикстердин бай системасы бар, курама аталыштар кеңири таралган. Тилде үнсүздөрдүн ассимиляциясы өтө өнүккөн, мисалы: sa - «алар»+ - buna' «жешти»>za-wuna «алар жешти».
Жазуу
[түзөтүү | булагын түзөтүү]16-кылымдан баштап араб алфавитинин африкалык версиясы («аджами») негизинен диний же соттук максаттар үчүн колдонулган.
Латын алфавитинин негизинде жазуу акыркы мезгилдерден бери колдонула баштады.
Канури үчүн латын алфавити: А a, В b, С c, D d, E e, Ǝ ǝ, F f, G g, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, Ny ny, O o, P p, R r, Ɍ ɍ, S s, Sh sh, T t, U u, W w, Y y, Z z.
Булактар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- https://linguapedia.info/ru/languages/kanuri.html Archived 2024-06-06 at the Wayback Machine