Топинамбур

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search
Топинамбур
20130827Helianthus tuberosus5.jpg
Илимий классификация
Эл аралык илимий аталышы

Helianthus tuberosus L., 1753

Синонимдер
Wikispecies-logo.svg
Систематика
Уикитүрлөрдө
Commons-logo.svg
Сүрөт
сүрөт издөө
ITIS  36691
NCBI  4233
EOL  468029
GRIN  t:?27946
IPNI  329252-2
TPL  gcc-4823

Топинамбу́р же Жер алмуруту (лат. Heliánthus tuberósus) — көп жылдык өсүмдүк

Топинамбур аталышынын келип чыгышы бразилиялык тупинамба аттуу индейлердин уруусуна байланыштуу деп айтылат. Ошол индейлер өстүргөн өсүмдүк (жашылча) 16-кылымда Францияга, кийинчерээк Англияга алынып келинип өстүрүлүп, кийин башка өлкөлөргө таркаган. мекени – Америка.

Биологиялык мүнөздөмөсү[оңдоо | булагын оңдоо]

Боюнун бийиктиги – 40 сантиметрден 4 метрге чейин. Күн карамага окшош өсүмдүк. Тамырында картошкага окшош жашылча (өңү ак, сары, сыя-көк, кызыл) түйүлөт. Даамы шалгамга окшоп кетет. Жер тандабай өсө берет. Учурда дээрлик бардык өлкөлөрдө, анын ичинде Кыргызстанда өстүрүлөт

Топинамбур жашылчасынын курамында белок, минералдык туздар, инулин, фруктоза, микроэлементтер, B жана C витамини, каротин бар.

Ашканада[оңдоо | булагын оңдоо]

Андан чипсы, котлет жасашат, кууруп жешет, салатка кошушат. Куурулганы жана отко көмүп бышырылганы таттуу картошканын даамын берет. Кургатып, майдалап ун алышат. Топинамбурдун сабагы менен жалбырагынан мал үчүн тоюттарды даярдашат. Өнүккөн өлкөлөрдө спирт жана целлюлоза алынат.


Топинамбур мөмөсү

Медицинада[оңдоо | булагын оңдоо]

Кант диабети, жүрөк оорулары жана башка ооруларга, ошондой эле семирип кетпөө үчүн да колдонулат. Дени сак адамдын 1 суткада кантты колдонуу өлчөмү – 50 грамм, бирок көпчүлүк элдер нормадан өткөрүп жиберишет, андыктан канттын (сахароза) ордун фруктоза менен алмаштыруу сунушталат. Фруктоза организмге бат сиңет, кандагы канттын өлчөмүн жогорулатпайт, холестеринди азайтат. Рактын жана бөйрөктөгү таштын пайда болуусунун алдын алат, боордун жана ичеги-карындын иштешин жакшыртат. Фруктозанын булагы – бул топинамбур. Анын 100 грамм азыгында 61 килокалорий бар. Демек, семиртпейт. Андыктан азыр дүйнөдө диабетиктер жана туура тамактанууну колдогондор үчүн топинамбурдан атайын азыктар чыгарылат. Диабетиктер мындай азыктарды жеп-ичүү менен инсулинди алууну азайтышат. Бул илимде далилденген. Мисалы, уну кант ордуна момпосуйларга, токочторго кошулат. Тромбофлебит оорусу менен жабыркагандар жесе алардын каны суюлат, тазаланат.