Түлөө
Түлөө же Түлөө берүү — Жараткан кудайдан ырайым суроо же жыргалчылыкка ыраазы болуу, ошондой эле кырсыктан куткаруу үчүн жасалган курмандык (курмандык каада).
Түлөө берүү — ар кандай кырдаалдарда: кырсык болгондо, ооруганда, жаман түш көргөндө же жыргалчылыкка ыраазылыктын белгиси катары жасалат. Көбүнчө курмандыкка чалынуучу малды (уй, кой ж.б.) союу кирет. Курмандыкка чалынган мал-жандыктын эти колунда жокторго таркатылып же чакырылган конокторго бышырылып берилет, ошондой эле ырым-жырымдын катышуучулары кудайга, ата-бабаларга же арбактарга айтылган дубаларды жана баталарды окушат. Түлөөнү аткаруу көбүнчө Куран окуу же башка диний ырым-жырымдар менен коштолот[1].
Аталышы
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Түлөө — Бул сөз тиле+өө морфемаларынан турат. Тиле этишине –өө мүчөсү жалганып, тилөө сөзү жасалган. Анын и тыбышы ү тыбышына өзгөрүп, түлөө түрүнө келген. Чындыгында түлөөнү бир жакшылыкты тилеп берет. Ошондуктан ал сөз тилөө > түлөө аталган[2]. Этимологиялык маалыматтарга караганда, бул сөздүн теги «тил» деген сөзгө барып такалат. Андан тил+е — «(тил менен) айт, сүйлө» деген сөз жаралып, кийинчерээк андан байыркы түрк тилиндеги тилегү «каалоо же тилөө» пайда болгон. Сыягы, фонетикалык өзгөрүүлөрдөн улам ал кийин тилегү > тилөw > түлөө болуп калган. Ушундан улам жогорудагы тиле+өө деген жаӊы модель бул эски сөздүн табиятын даана ача албай тургандай сезилет[2].
Маданиятта
[түзөтүү | булагын түзөтүү]Түлөөгө мал союлган, тогуз токоч жасалган, боорсок бышырылган. Бирок, ар бир окуяга жараша түлөнүн ар кандай мазмундары, жүрүш ирети болгон. Мисалы, "Манас" эпосунда Манас Алмамбет менен эмчектеш тууган болгондо садагага сары улак соёт, Алмамбеттин башына кызыл алтын, дилдеден чачыла кылат, челек-челек май эритип, анын башынан айлантып тайган иттерге берет, кийин — койдун эттерин Алмамбеттин башынан айлантып, канаттууга чокутуп дагы садага кылат, аягында Алмамбеттин үстүндөгү кийимин бир сыйра жаңылатып, эскисин карыптар алат. Анан чоң той берет. түлөө берүү салты бүткүл дүйнө элдеринин тарыхында орун алып келген көрүнүш.
Түлөө — Манастын кырк чоросунун бири. Чоролордун катарында саналып айтылат. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоодо аты отуз бешинчи келген Т. тагдырына буюрган Калемкашка үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 426, 427).
Колдонулган адабияттар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Булактар
[түзөтүү | булагын түзөтүү]- ↑ Коллектив авторов. Кыргызы. — Litres, 2025-02-26. — 360 с. — ISBN 978-5-02-041137-1. [no Архивировано] 25 -июль (теке) 2025 года.
- 1 2 Таалайбек Абдиев. «Сөз башат» . Этимологиялык этюддар (2020) 78-79-бет. Bizdin.kg / (К. Сейдакматов (1988-ж): 231 бет)/ (К. Юдахин (1965-ж):780-бет). Текшерилген күнү 24 -июль (теке) 2025.