Чигши

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

ЧИГШИ[оңдоо | булагын оңдоо]

Чигши, čigši – байыркы түрктөр колдонгон бийлик титулдарынын бири.

Чигши тууралуу маалыматтар[оңдоо | булагын оңдоо]

Орхон-Енисей жазууларына тиешелүү 4 ташта (мисалы, Карабалгасун, Терхин, Элегест IV, Чаа-Холь VII) кезигип, мансап даражасы боюнча хандан (хаган) кийин 3, 4 баскыч төмөн турган, башкача айтканда облус, аймактын губернатору же облустагы жооптуу кызмат кишиси чигши деп аталган. Карабалгасун жазуусунда чигши ички-тышкы министрлер жана тутук («tutuq» – облустун аскер башчысы, генерал-губернатор) менен бир катар эскерилет. Терхин жазуусунда атактуу уруу башчыларын кыйыр түрдө «күлүк чигши» («külig čigši»), «урунгу-чигши» («uruŋu čigši») же алардын жеке ысымына чигши титулу кошумчаланып айтылат. Мисалы, Кутлуг-чигши, Канчу Алп-бильге-чигши ж. б. Орхон-Енисей жазууларында чигшиден тышкары премьер-министрге тете «өге» («ögä»), андан төмөнкү «ынанчу» («inanču» – ишенимдүү), «билге» («bilgä» – акылман), «ириг» («irig» – эрктүү, тырышчаак) сыяктуу мансап титулдары көп кездешет.

Байыркы этимологиясы[оңдоо | булагын оңдоо]

Окумуштуу-лингвисттер (мисалы, В. И. Кормушин ж. б.) Хан династиясынын тушунда өзгөчө укук берилген өкүл «цэши» («tz`ü shih») деп аталганын же аны түрктөр байыркы кытай тилинен кабыл алганын белгилешет. Е. И. Кычанов чигшини («чжиши») кандайдыр бир тапшырма менен борбордон жер-жерлерге жиберилген өзгөчө чиновник деп эсептеген.

Колдонулган адабияттар:
[оңдоо | булагын оңдоо]

  • Кормушин И. В. Тюркские енисейские эпитафии: грамматика, текстология. М., 2008.