Чoң үкү

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search
Чoң үкү.

Чoң үкү (лат. Bubo bubo, Linnaeus 1758):

Жалпы жана өлкөдө таралышы[оңдоо | булагын оңдоо]

Европа, Түндүк Африка, Азия – түндүктөн токойдун чегине чейин, түштүктөн Түндүк Аравия, Индостан жана Индокытайга чейин. Кыргызстанда Ысыккөлдө, Каракужурда, Атбашыда, Соңкөл жана Аксай өрөөндөрүндө, Кыргыз, Алай жана Чаткал тоо кыркаларында уялайт . Чоң үкүнүн жаңы түктөрү Төлөк айылынын (Чүй өрөөнү) тегерегинде 2002-жылдын июнң айында табылган . Бул чоң үкүнүн ушул жерде уялоосун болжолдоого мүмкүндүк берет. Сасык жумурткасы бар ташталган уя Алабука айылынын тегерегинде (Жалалабат обл.) табылган.

Жаша ган аймактары. Кыргызстанда жай мезгилинде анда-санда тоолуу-токойлуу ландшафттарда кездешет. Аскалуу жерлерди, чополуу жарларды жана үңкүрлөрдү артыксынтат. Кышында көпчүлүк учурда тоо арасындагы өрөөндөргө түшөт, эл отурукташкан жерлерде кездешет. Ылайыктуу азыгы болгон кезде бийик тоолордо кыштайт.

Саны[оңдоо | булагын оңдоо]

Белгисиз, бирок бардык жерде сейрек. Ошентсе да, Янушевич ж.б. чоң үкүнү тоодо адатта кездешүүчү канаттуу катары белгилейт (саны боюнча маалымат жок).

Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)[оңдоо | булагын оңдоо]

Отурукташкан канаттуу, кышында маанилүү эмес вертикалдуу миграцияларды жасайт. 2-5 жумуртканы апрелде тууйт, ургаачысы 33-35 күн басат . Балапандары апрелдин аягында – майдын башында чыгат да, үч ай бою уялоо аймагында калат. Азыктануусунун негизи – майда сүт эмүүчүлөр (чычкандар, момолойлор), кээде канаттуулар (таандар, майда таранчы сымалдар ж.б.).

Чектөөчү факторлор[оңдоо | булагын оңдоо]

Чоң үкүнүн саны олуттуу деңгээлде коөндун санынан көзкаранды: депрессия жылдары чоң үкүнүн саны да азаят. Жергиликтүү калк чоң үкүнүн түктөрүн улуттук кийимдерди кооздоо, тумарларды жасоо үчүн колдонушат : балапандарды уяларынан алышат, чоңдорун кармашат. Чоң үкүлөрдүн ЛЭП өткөргүчтөрүндө, автоунаалардын алдында калып өлгөн учурлары белгилүү.

Көбөйтүү (колдо багуу)[оңдоо | булагын оңдоо]

КМШнын зоопарктарында чоң үкүлөр бир катар жылдар бою ийгиликтүү көбөйүүдө.

Уюштурулган коргоо аракеттери[оңдоо | булагын оңдоо]

Чоң үкү Сарычелек, Чаткал, Нарын, Каракол, Чоңкемин, Кыргызата ж.б. коруктарынын жана улуттук парктарынын территориясында жашайт. Казакстандын Кызыл китебине катталган.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер[оңдоо | булагын оңдоо]

Атайын чоң үкүлөрдү өстүрүүчү жайларды түзүү, түктөрдү тирүү үкүлөрдөн алуу, жергиликтүү калктын арасында түрдү сактоо боюнча түшүндүрүү иш-аракеттерин жүргүзүүнү күчөтүү.

Статусу[оңдоо | булагын оңдоо]

VII категория. Least Concern, LC. Кыргызстанда Bubo bubo hemachalanus Hume, 1873 түрчөсү жашайт.

Колдонулган адабияттар[оңдоо | булагын оңдоо]