Комор Аралдары

Wikipedia дан

Комор аралдары , Комор Аралдар Союзу – Инди океанындагы мамлекет. Мозамбик кысыгынын түндүгүндө, Африканын чыгыш жээгине жакын жайгашкан. Аянты 1862 км2. Калкы 627,0 миң (2008). Административдик-аймактык жактан 3 аралга [Нгазижа (Гранд-Комор), Нжуани (Анжуан), Мвали (Мохели)] бөлүнөт. Борбору – Морони шаары (Нгазижа аралында). Акча бирдиги – комор франкы. Комор аралдары – Бириккен Улуттар Уюмунун (1975-жылдан), Эл аралы Валюта Фонду (1976), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1976), Араб өлкөлөрү лигасынын (1993) жана Африка Союзунун (1975; 2002-ж. чейин ОАЕ) мүчөсү. Комор аралдары – союздук мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет башчысы жана аткаруу бийлигин президент аткарат (Комор Аралдар Союзуна караган аралдардын биринен ротациялык негизде 4 жылга шайланат). Мыйзам чыгаруучу жогорку органы – бир палаталуу парламент (33 депутаттан турат). Көп партиялуу. Башкы партиялары – Автономия аралдар партиясы, Комордун кайра жаралышы үчүн конвенция партиясы. Калкынын негизин анталоатра (95%; жергиликтүү африкалыктар менен арабдардын, малагасилер менен европалыктардын никелешүүсүнөн пайда болгон) түзөт; ошондой эле арабдар, индейлер, кытайлар, француздар да жашайт. Расмий тили – комор (аралдын диалекти менен), француз жана араб тилдери. Ислам динин тутат. Орточо жыштыгы 1 км2 жерге 300 киши. Ири шаарлары: Морони (22 миң), Муцамуду (14 миң). Аралдары тоолуу; Аракеттеги бир нече жанар тоо бар. Эң бийик жери – Картала тоосу (бийиктиги 2360 м). Климаты тропиктик [нымдуу жана ысык (ноябрь–май)] жана пассаттык (кургак, салыштырмалуу салкын). Эң суук айынын орточо температурасы 23–24°С, эң ысык мезгилде –27... –28°С, тоолорунда 14–15°Сге чейин төмөндөйт. Жылдык жаан-чачыны 1100 ммден 3000 ммге чейин (жанар тоо массивинин айдарым беттеринде). Нгазижа аралында туруктуу аккан суусу жок, башка аралдарында кыска жана тез-тез соолуп калуучу агын суулары бар. Кратерлерде көлдөр кездешет (суусу таза). Флора менен фаунасы эндемиктер. Айдарым капталдарында бийик өскөн тропиктик токойлорунда лианалар менен жыгач сымал папоротниктер жана орхидеялар, токойлорунда жылаңач уруктуулардын байыркы өкүлдөрү, тоолордун этегинде жана түздүктөрүндө сейрек токой, саванна, жаш платолорунда чөп жана суу жээктеринде мангр өсүмдүктөрү өсөт. Сүт эмүүчүлөрдүн 20дан ашык (анын ичинде мангуст лемуру, тенрек), канаттуулардын 100гө жакын (анын 40%тейи эндемик; комор ача куйруктуулары, комор ак көзү ж. б.), сойлоп жүрүүчүлөрдүн 20дан ашык түрү (хамелеондор, жашырын көздүүлөр, фельмузалар) жана Нгазижа аралынын жээктеринде жоголуп бараткан латимерия (чеңгел канаттуу балык) кездешет. Мохели деңиз паркы уюштурулган. Анжуан аралында калк б. з. 5-кылымда эле отурукташкан. Архипелаг 12-кылымда Килвы султандыгынын (Танзаниянын аймагында арабдар уюштурган) бийлигинин астында болгон. Арал жөнүндө алгач 1598-ж. голландиялык саякатчы К. Хаутман жазган. 1600-ж. Африкадан, Чыгыш Араб өлкөлөрүнөн, Индонезия жана Мадагаскардан элдер көчүп келип отурукташа баштаган. 15-кылымдан 19-кылымга чейин мусулмандардын ээлиги болуп келген. 1912-ж. Франциянын колониясы деп расмий жарыяланган. 1946-ж. Франциянын «деңиздеги алыскы аймагы» статусун алган. 1975-ж. арал көз каранды эместикке ээ болуп, бирок Майотта аралы Франциянын бийлигинин астында калган. 1978–79-жылдары бир нече жолу мамлекеттик төңкөрүштөр болгон. 1978-ж. октябрда жаңы конституция кабыл алынып, Комор аралдары Ислам Республикасы (ФИРКО) аталган. 2007-ж. кайрадан шайланган президент аралдардын баарына көз каранды эместикти берген. Комор аралдары – агрардык өлкө. Экономикасы чет өлкөлүк жардамга көз каранды. Жардамды негизинен Франция, Япония, Сауд Арабиясы, Бириккен Араб Эмирликтери жана Кувейттен алат. Ички дүң продукциясынын (ИДП) көлөмү 1,26 млрд доллар (2007; аны киши башына бөлүштүргөндө 1100 доллардан туура келет), андагы айыл чарба секторунун үлүшү 40%, өнөр жайыныкы 4%, тейлөө чөйрөсүнүкү 56%. Өнөр-жай начар өнүккөн. Эфир май, копра, тамак-аш өнөр-жай ишканалары иштейт. Самын кайнатылат. Сыртка эфир майын (иланг-иланг, жылына 45 тга жакын эссенция алынат, дүйнөдө 1-орунда), чеге гүл (дүйнөдө 4-орунда), ваниль (6-орунда), кокос пальмасы (Мвали аралында; 77 миң т, жаңгагы), корица (татымал), кофе жана какао чыгарат. Керектөөлөрү үчүн банан, маниок, күрүч, таро, батат, ямс, жүгөрү жана бал камыш өстүрүлөт. Аймагынын 7%ин жайыт ээлейт. Бодо мал, эчки, кой жана эшек асыралат. Балык кармалат. Жыгач даярдалат. 2006-ж. 20 млн кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн. Айыл чарба продуктулары экспорттолот. Автомобиль жолунун узундугу 880 км (анын ичинде 673 кми асфальтталган). Негизги порттору: Морони, Муцамуду. Деңиз соода флоту 144 кемени камтыйт (анын ичинде 70и башка өлкөнүн желеги менен жүрөт). Морони шаарында эл аралык аэропорт бар. Туризм өнүгүүдө (жылына 20 миң турист келет). Негизги сырткы соода шериктештери: Нидерланд, Франция, Италия, АКШ, Сингапур, Түркия жана Пакистан.

Колдонулган адабияттар[оңдоо | булагын оңдоо]