Маматкул бий

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

МАМАТКУЛ БИЙ Үчүкө уулу (болжол м-н 1668–70 – 1759-жылдан кийин, Кетмен-Төбө) – 18-к-дын 1-жарымында калмак баскынчыларына каршы элдик күрөштүн (к. Жуңгар хандыгы, Кыргыз-калмак (ойрот) согуштары) жетекчилеринин бири; кыргыз урууларын башкарган чоң бий (кыт. «чан»).

Кээ бир даректе Мааматкул, кытай хроникаларында Ма-му-гу-ху-ли, орусчага которулган ад-тта Мамутхули, Мамук-кули, Минглибай бий болуп аталат. 17-к-дын 70–80-ж. Үчүкө, Түлкү баатыр Жаңыл мырза колдуу болуп өлгөндөн кийин кыргызды Кудаян хан бийлеп калган. 1680-ж-дын орто ченинде калмак баскынчылыгына туруштук бере албай, кыргыз уруулары Фергана тарапка сүрүлүп, Ысар-Көлөпкө чейин кирген ж-а Сыр-Дарыяга жакын жерде Кудаян хан каза болгон.

Кудаяр хандан кийин бийлик Маматкул бийге өтүп, Ферганага ооп барган кыргыздарды бириктирүү процесси башталган. Биринчи кезекте кыргыздар м-н тыкыз мамиле түзүп, алардан колдоо алган жерг. ферганалык майда уруулар бийликке жетип, жаңы мамлекет – Кокон хандыгынын түптөлүшүнө шарт түзүлгөн. 1720-ж-дан баштап Маматькул бий калмактарга каршы элдик күрөштү жетектөөнү колго алып, 1730–32-ж. кыргыздардын негизги тобу Кетмен-Төбө өрөөнүнө кайтып келген. Бул мезгил М. б. башында турган түндүк кыргыз урууларынын өз алдынча чакан мамл. түзүлүшүнүн (конфедерация) андан ары калыптануу учуру катары каралат. Санжыра маалыматтары б-ча биринчи кезекте бөлүндү болуп, калмактардын кол алдында калган бугу уруусун (белек) кайра кыргызга кошкон. Маматкул бий Коңур-Өгүзгө жайгашып, жардамчылыры – Майтык (кушчу уруусу), Каработо бий (кытай), Акбай (саруу), Кошой бийлер (солто) болушкан. Өрөөнгө отурукташып болгондон кийин жардамчылары м-н «калмактын малына кызыгып, тоо арасында калып калып жүрбөйлү? Өсүп-өнмөй бар, өз конушубузду өзүбүз бошотуп албасак, ким бошотот? Казак ээлеп, алып калса кантебиз? Койгула, көрүнөө аттаналы, Иледен нары өтпөйлү. Аягы Бетегелүү Кой-Таш (Фергана өрөөнү), башы Кызыл-Кыя, Санташ (Ысык-Көл) – ушу жердеги калмакты кууп чыгалы. Чүй, Талас, аягы Байгара, Жамбыл (Казакстан) – өз конушубузду алалы» деп кеңешип, кыргыздардын Кетмен-Төбөдөн Ат-Башы, Ысык-Көл, Чүйгө көчүшүнө демилге көтөргөн.

1735–40-ж. М. б. ж-а Кошойдун жетекчилиги м-н Эр Солтоной, Атаке, Качыке, Бердике, Момокон сыяктуу ж. б. баатырлар Чүй өрөөнүндөгү Кара-Кыштак, Сокулук ж-а Акбешимде турган калмакка чабуул коюп, баскынчылардан конуштарды бошотуу процесси башталган. Мындан кийин (болжол м-н 1750–60-ж.) кыргыздар Чүй өрөөнү, Ысык-Көлдүн башы, Иле д-на чейинки жерлерден конуш ала башташкан (к. Кыргыздардын Чүйгө көчүшү). Кытай хроникалары («Си-юй туч-жи») б-ча 1758-ж. Кетмен-Төбөдөгү Маматкул бийдин кол алдында 4 миң, ал эми Туюк-Төрдөгү (Туюй Хуяр) уулу Болоттун кол алдында 2 миң түтүн кыргыз болгондугун эскеришит.

Ушул жылы (б. а. Жуңгар хандыгы талкалангандан кийин) кытай элчилеринин келишине байланыштуу Цин мамлекети м-н чек ара тактоо максатында өз атынан Шербек Жакшыбай уулун, сарыбагыш уруусунун атынан небереси Черикчи, саяктан Түлкү Айт уулу, солтодон Нышаа, саруудан Бореке уулу Акбай ж-а уруусу аталбаган Айдар-бектин иниси Ноци, Шүкүр сыяктуу 8 кишини Кытайга аттандырган. Алар о. эле жылы Цин императорунун кабыл алуусунда болуп, саясий ж-а чек ара маселелерин чечип келишкен. Маматкул бийдин тушунда Фергана өрөөнүнөн баштап Жети-Суу ж-а Чыгыш Түркстанга чейинки аймакта конфедерациялык типтеги кыргыз урууларынын өз алдынча мамл. түзүлүшү аяктаган. Сөөгү Арстанбапка коюлган.

Колдонулган адабияттар[оңдоо | булагын оңдоо]