Жалал ад-дин

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

Жалал ад-Дин, Меңдимурун ибн Ала-ад-дуния ай-ед-Дин Абу-л-Фатх Мухаммед (1198/99 – 17–20. 8. 1231, Айн-Дар айылы, Кавказ) – Хорезм шахы (1220-жылдан), Орто Азиядан чыккан кол башчылардын бири; Хорезм шахы Ала ад-Дин Мухаммед Текештин уулу. Чыңгыз-хандын аскери Орто Азияга кол салганда, аларга каршы бир нече жолу сокку берген. Моңголдор менен алгач Ыргыз дарыясынын боюнда беттешип, аларды жеңе турган болгондо, Жучу түн киргенден пайдаланып, талаага от жактырып, өзү чегинип кеткен. Атасы Ала ад-Дин Мухаммедке жоонун артынан кууп барып, талкалап салууну сунуш кылган, бирок ал бул сунуштан баш тарткандыктан, кеңешчилери (вазир Шараф ал-Мүлк) андан алыстай баштаган. Пяндж дарыясынын жээктеринде, Наса, Перван шаарына жакын жердеги салгылашууларда (Насада 300 колу менен жоонун 700, Перванда Шиги Кутукту нойон баштаган жоонун 45 миң аскерин талкалаган) моңголдорду жеңген. Бирок, 1221-ж. ноябрда Синд дарыясынын жээгиндеги салгылашууда Жалал ад-Диндин колу моңголдордон жеңилип, өзү Индияга качууга аргасыз болгон. 1224-ж. Кавказ аймагына келип, Иран менен Месопотамияга жүрүш жасаган. 1225-ж. Армения менен Грузиянын бир бөлүгүн жана Азербайжанды, 1226-ж. Тифлисти (Тбилиси) караткан. Гарниге жакын жердеги салгылашууда 20 миң грузин жоокери өлгөн, 10 миңи колго түшкөн. 1227-ж. Исфахандын алдында моңголдор менен кайрадан кездешип, жеңишке ээ болгон. Месопотамияга жүрүш жасап, 1230-ж. Хилат шаарын алган. Мындай тынымсыз согуштардан кийин жергиликтүү уруулардын Жалал ад-Динге каршы нааразылыгы күчөп, тымызын жардам сурап, моңголдорго кайрылышкан. 1231-ж. август айында, Жалал ад-Диндин чакан колун моңголдор капыстан курчап калып, жигиттери жоону алаксытып, аны жалгыз качырышкан. Бирок, бир курддун үйүнө түшкөн жеринен өлтүрүлгөн.

Колдонулган адабияттар[оңдоо | булагын оңдоо]

  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т.2. М.; Л. 1960;
  • Абуль-Гази хан, Родословное древо тюрков. Казань, 1906;
  • Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия// Соч., Т. I. М., 1961;
  • Вос¬ворт С. Е. Мусульманские династии. М., 1972;
  • Ан-Насави Мухаммад. Жизнеописание султана Джалал ад-Дина Манкбурны. Баку, 1973;
  • Буния¬тов З. М. Государство хорезм шахов – Ануштегинидов (1097–1231). М., 1986.