Кыпчак кыргыны (кокон хандыгында)

Wikipedia дан
Jump to navigation Jump to search

Кыпчак кыргыны (Кокон хандыгында) – 1850-жылдардын башында болуп өткөн кандуу окуя. 1844-ж. Мусулманкул 14 жаштагы Кудаяр ханга аталык болушуна байланыштуу бардык бийликти өз колуна топтоого жетишкен. Ушундан улам иш жүзүндө саясий бийликке кыпчактар келип, жер-жердеги бийликти да өз колуна алышкан. Бирок аларда да ич ара атаандашуулар күчөп, эки саясий топко бөлүнүп, ар топ Кудаяр ханды өз жагына тартууну көздөгөн. Мындай абал отурукташкан калктын, анын ичинде көчмөн кыргыз төбөлдөрүнүн нааразылыгын күчөтүп, алайлык Алымбек датка, Ташкент шаарынын кушбеги Нармамбет кыпчак сыяктуулар кыпчактарга каршы оппозицияга өтүшкөн. 1850–51-жылдары Нармамбет ташкенттик казактарды жана талас-чүйлүк кыргыз бийлерин колго алуу менен өз абалын бекемдеп, Мусулманкулга каршы ачык күрөшкө чыккан. Аны ордодогу өзбек, кыргыз, ал түгүл кыпчактын кээ бир белгилүү адамдары да колдоп кетишкен. 1851-ж. бул топ козголоң уюштуруп, Кокон шаарындагы кыпчактарды кырып салышат. Көп өтпөй Кудаяр хандын өзү Мусулманкулга каршы топко кошулган. Ошол эле жылы Былкылдама деген жерде (Эки Суу арасы) Кудаяр хан менен Мусулманкулдун аскери беттешип, кармашта 1500гө жакын кыпчак өлүп, сөөгү Кара-Дарыяга ыргытылган. Мусулманкул туткундалып, анын көзүнчө ордого чейинки ар бир 100–200 кадам сайын 5–10 кыпчактын башы алынып турган. Кыпчак кыргыны 1852-ж. күзүндө Мусулманкул дарга асылганга чейиин уланган. Жазма маалыматтар боюнча Кокон хандыгында 1851–52-жылдары жалпысынан 20 миң чамалуу кыпчактын кырылгандыгы айтылат.

Колдонулган адабияттар[оңдоо | булагын оңдоо]

  • Кененсариев Т. Кыргызстандын Орусияга каратылышы. Б., 1997; Ошонуку эле. Кокон хандыгы жана кыргыздар. Ош, 1997; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана, Т. 2, Б., 2000;
  • Набиев Р. Н. Из истории Кокандского ханства (феодальное хозяйство Худояр хана). Таш., 1973;
  • Наливкин В. Краткая история Кокандского ханства. Казань, 1886;
  • Плоских В. М. Киргизы и Кокандское ханство. Ф., 1977;
  • Терентьев М. А. История завоевания Средней Азии. Т.1. СПб., 1906;
  • Хасанов А. Избранные труды. Очерки по истории Киргизии. Б.– М. 2004.