Өзбекстан

Wikipedia дан

Өзбекстан Республикасы
O'zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси

Flag of Uzbekistan.svg Герб
Мамлекеттик Желеги Мамлекеттик Герби
Мамлекеттик Гимни
Узбекистан на глобусе.svg
Эгемендүүлүк күнү 31-август 1991-жыл

СССРден)

Расмий тили өзбекче
Борбор шаары Ташкен
Ири шаарлар Ташкен, Фергана,
Букар, Самаркан,
Наманган, Анжиян,
Каршы, Нукус,
Кокон, Маргилан
Башкаруу формасы Президенттик
республика
Президент
Премьер-министр
Сената төрагасы
Шавкат Мирзияев
Шавкат Мирзияев
Нигматилла Юлдашев
Мам. дини Динден тышкары
Аянты
• Жалпы
• Суу бетинин %.
56 чы - дүйнөдө
447 400[1] км²
4,9
Калкы
• Бааланган (2013)
Жыштыгы

30 183 400 [2][3] адам (41-чи)
75,8 ад./км²
ИДП (САМ)
  • Бардыгы (2012)

105,196 млрд.[4] $ (66-чы)
ИДП (номинал)
  • Бардыгы
  • Ар бир жанга

51,113 млрд.[5] $
1 717[6] $
АДӨИ ( 2013) 0,654[7] (орточо) (114-чү)
Этнохороним өзбекстандык,
өзбекстандыктар
Акча бирдиги Өзбек сому
(UZS, код 417)
Домени .uz
ISO коду UZ
ЭОК коду UZB
Телефон коду +998
Убакыт аралыгы UTC +5
Өзбекстандын желеги
Өзбекстан, Самаркан

Өзбекстан (өзб. O’zbekiston, Ўзбекистон же өзб. O'zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси) — Орто Азиянын борборунда жайгашкан мамлекет. «Өзбекистан» жана «Өзбекстан Республикасы» деген мамлекеттин аталыштардын мааниси бирдей. Чектеш мамлекеттер: Чыгышта - Кыргызстан, Түндүк-Чыгыш, Түндүк жана Түндүк-Батышта - Казакстан, Түштүк-Батыш жана Түштүктө - Түркмөнстан, Түштүктө - Ооганстан жана Түштүк-Чыгышта - Тажикстан. Калкы - 28 639 900 адам. Ири шаарлары - Ташкен, Фергана, Самаркан, Анжиян, Наманган, Бухара, Каршы, Нукус, Кокон, Маргалаң.

Тарыхы[оңдоо | булагын оңдоо]

Өзбек элинин тарыхы Борбор Азиянын башка түрк элдеринин тарыхы менен тыгыз байланыш жана азыркы Өзбекстандын чегинен ары чыгат. Өзбекстандын аймагында эң алгачкы мамлекеттердин пайда болушу биздин заманга чейинки VIII-VII кылымдарга тийиштүү. Ал кезде Хорезм жана Бактрия сыяктуу мамлекеттер түзүлгөн. Заманбап Өзбекстандын аймагындагы байыркы шаарлар болуп Ташкен, Бухара, Самаркан, Хива, Шахрисабз, Карши, Термез жана Маргилан эсептелет.

Биздин заманга чейинки 329-327 жылдары Александр Македонский Согдиана жана Бактрияны басып алып, Бактриянын жергиликтүү башкаруучунун кызы Роксанага үйлөнгөн. Басып алуучуларга катуу каршылык көрсөтүлүп, Александрдын аскерлерин ушул аймакта кармап калуусун көздөшкөн.

Биздин заманга чейинки IV кылымдан баштап байыркы Хорезмдин гүлдөшү башталат. 305-995-жылдары Хорезмди Афригидтердин хорезмшахтарынын династиясы башкарган.

VI—VII кылымдарда Өзбекстандын аймагынын бөлүгү Түрк Каганаты жана Сасанид Империясынан көз каранды болгон Согдиана жана Бактриянын курамына кирген. Арабдар басып алгандан кийин Араб Халифатынын курамына кирген. Улуттук-боштондук кыймылдардан улам Тахириди жана Якубийон сыяктуу династиялар пайда болгон. IX кылымдын экинчи чейрегинен баштап Саманийлер Мовароуннахр жана Хоросондун аймактарын бириктирип, Саманийлер мамлекетин түзүшкөн. Саманийлер башкарган учурда X кылымга чейин сакталган мамлекетти башкаруу негиздери түзүлгөн. Ушул мезгилде региондо илим, маданият, поэзия өнүгүп баштаган.

X кылымдын аягында Саманийлер мамлекети Караханийлер жана Газневилер көчмөн элдеринин кысымынан улам кыйраган.

XII — XIII кылымдын башында азыркы Өзбекстандын аймагы, 1219-1221 жылдары Чыңгызхандын моңголдору басып алган Хорезмшахтар мамлекетинин курамына кирген. Кийин Өзбекстандын аймагы Чыңгызхандын уулдары Жучу Хан менен Чагатайдын улустарынын курамына кирген.

XIV кылымда Аксак Темир башкарган (1336-1405). Согуштук жүрүштөрүндө мамлекетинин аймагын бир кыйла кеңейткен жана көп чектеш аймактарды басып алган. ал аймактардын ичинде: Персия, Кичи Азия, Түндүк Индия, Закавказье, Чыгыш Дашт-и-Кыпчак жана башка. Аксак Темирдин мамлекетинин борбору Самаркан болгон. Тимурийлер доорунда аймактын илими жана маданияты гүлдөйт.

1499-жылы Дашт-и-Кыпчак талаасынан азыркы Өзбекстандын аймагына Шейбани хандын аскерлери кирип келет. Шейбанийлер 1500-1501-жылдары Тимурийлердин борбору Самарканды басып алгандан улам Тимурийлер мамлекети кулаган жана Шейбанийлер мамлекети негизделген.

Убакыт өткөн соң Шейбанийлер мамлекети Хива хандыгы жана Бухара хандыгы болуп экиге бөлүнүп калган. Хорезмде такка Шейбанийлердин туугандары Арабшахийлер чыгышкан. Бухара хандыгында башкарган династия болуп Шейбанийлер болуп турган (1500-1601). Андан соң Аштарханийлер бийликке келген. Аштарханийлерден кийин такка Маңгыттар чыгып, хандыкты Бухара эмирлигине айлантышкан.

XVIII кылымдын башында Хива хандыгындагы бийлик Арабшахийлерден казак чингизидтерине өткөн, кийин 1770 жылдан 1920 жылга чейин коңурат уруусунун династиясынын колунда болгон.

1709-жылдан 1876-жылга чейин азыркы Өзбекстандын аймагында, «миң» деген өзбек уруусу түптөгөн Кокон хандыгы бар болгон.

Орусия империясы Өзбекстандын аймагын басып алуу аракетинин башында, бул аймакта үч мамлекеттик түзүлүш бар болчу, алар: Бухара эмирлиги, Кокон хандыгы жана Хива хандыгы. 1876-жылы Орусия империясы Кокон хандыгын талкалаган, хандык жоюулуп, борбордук аймактары Фергана облусунун курамына кирген.

XX кылымдын башында Борбор Азия Орусия империясынын курамында болот. Советтик бийлик орноп баштаганда, бүткүл Борбор Азия Советтик Союздун бөлүгү болот. 1924-жылдын 27-октябрында Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы түзүлөт, борбор шаары - Самаркан.

1930-жылдын 1-сентябрында Өзбек ССРинин борбор шаары Самаркандан Ташкенге которулат.

1991-жылдын 31-августунда Президент Ислам Каримовдун демилгеси менен Өзбекстандын көз карансыздыгы жарыяланган. Ошол эле күнү Өзбекстандын Жогорку Кеңеши “Өзбекстан Республикасынын мамлекеттик эгемендүүлүгү жөнүндөгү” токтомун жана "Өзбекстан Республикасынын мамлекеттик эгемендүүлүгүнүн негиздери жөнүндөгү" Мыйзамын кабыл алган. Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы Өзбекстан Республикасы деп аты алмаштырылган.

1-сентябрда Өзбекстандын Эгемендүүлүк Күнү белгиленет.

Өзбекстандын Конституциясы 1992-жылдын 8-декабрында кабыл алынган.

География[оңдоо | булагын оңдоо]

Чек аранын узундугу — 6221 чакырым.

Деңиз деңгээлинен эң жогорку бийиктиги: Азирет-Султан чокусу, бийиктиги — 4643,3 м (Ысар тоо кыркасы). Деңиз деңгээлинен эң төмөнкү бийиктиги: Миңбулак чуңкурундагы Кулатай шордуу жери — −12,7 м (Кызыл-Кум чөлү).

Климаты чукул континенталдык. Январдын орто температуралары — +4 °Cдан −10 °Cга чейин, Июль айынын орто температурасы +22 °Cдан +32 °Cга чейин. Эң төмөнкү температура — -38°С.

Өзбекстандын аймагы ар түрдүү, бирок бул өлкөнүн чоң мейкиндиктери жашоого жарактуулугу начар, булар: чөлдөр, талаалар жана тоолор. Өзбекстандын эли жашаган шаарлардын көпчүлүгү өзөндөрдө жайгашкан.

Өзбекстандын административдик-аймактык бөлүнүшүнүн картасы

Административдик-аймактык бөлүнүш[оңдоо | булагын оңдоо]

Өзбекстан Республикасы Каракалпакстан Республикасынан(картада - 14), облустардан (өзб. viloyat), айыл тибиндеги райондордон (өзб. tuman), шаар тибиндеги райондордон, облус карамагындагы шаарлардан, район карамагындагы шаарлардан, айылдардан турат. Өзбекстандын борбору- Ташкен(картада - 1), борбордук кармагындагы шаардын статусуна ээ.

Өзбекстан Республикасынын облустары:

Өзбекстандагы, калкынын саны 100 миң тургундан ашык болгон шаарлары
Шаар Калкынын саны
миң адам
1.01.2014 карата
Ташкен 2 352,9
Самаркан 509,0
Наманган 475,7
Анжиян 403,9
Нукус 295,2
Бухара 272,5
Фергана 264,9
Каршы 254,6
Кокон 233,5
Маргалаң 215,4
Ангрен 175,4
Жызак 163,2
Чыйырчык 149,4
Үргөнч 137,3
Термез 136,2
Навои 134,1
Алмалык 121,1
Хожейли 104,5
Денау 104,4
Бекабад 101,2
Шахрисабз 100,3

Калкы[оңдоо | булагын оңдоо]

2014-жылдын 1-январына карата Өзбекстандын калкынын саны 30 миллион адамдан ашкан, анын ичинен 51% - шаар калкы, 49% - айыл калкы. Бир жыл аралыгында 2013-жылдын 1-январынан 2014-жылдын 1-январына чейин Өзбекстандын калкы 495,1 миң адамга көбөйгөн. 2013-жылы туулгандардын саны 674,9 миң, каза болгондордун саны 145,0 миң адамды түзгөн.

Калктын орто жыштыгы 1 чарчы чакырымга 65,8 адам. Калкынын саны боюнча КМШ өлкөлөрүнүн арасында Орусия жана Украинадан кийин үчүнчү орунда турат.

Калктын улут курамы[оңдоо | булагын оңдоо]

2000-жылга карата калктын улут боюнча бөлүштүрүүсү

Тил[оңдоо | булагын оңдоо]

Өзбекстан Республикасынын Мамлекеттик тили - өзбек тили. Маанилүүлүгү боюнча орус тили экинчи орунда турат. Орус тилин калктын чоң бөлүгү колдонот. Англис тилин үйрөнүү мамлекет үчүн абдан маанилүү. 2013/2014-окуу жылынан баштап мектепте 1-класстан баштап англис тилин сөзсүз үйрөнүү киргизилген.

Өзбек тилинен тышкары, бир катар аймакта башка тилдер да колдонулат. Каракалпакстан автономиялуу республикасында каракалпак тили да расмий тил болуп саналат.

Жалпысынан Өзбекстанда өзбек мектептеринен тышкары 848 орус, 417 казак, 377 каракалпак, 256 тажик, 60 кыргыз, 43 туркмөн мектептери бар.

Маданият[оңдоо | булагын оңдоо]

Өзбекстанда маданият жана коомдук мамиле көп кылымдуу тарыхка ээ. Массалык маалымат каражаттарынан (1300дөн жогору) Өзбекстан Улуттук телерадиокомпаниясын, аймактык теле- жана радиокомпанияларын, FM-радиостанцияларын, өкмөттүк гезиттерди жана интернет-каражаттарды белгилесе болот. Санариптик технологияга өтүүнүн натыйжасында Өзбекстандын теле- жана радиоиндустриясынын өнүгүүсү күчөдү.

Өзбекстанда гезиттер өзбек, каракалпак, тажик, казак, орус жана башка тилдеринде басып чыгарылат.

Маданият мекемелери:[оңдоо | булагын оңдоо]
  • «Өзбектеатр» чыгармачыл-өндүрүштүк бирикмеси
  • «Өзбекнаво» эстарда бирикмеси
  • «Шарк тароналари» эл аралык музыкалык фестивалынын башкы дирекциясы
  • Академиялык, элдик жана көркөм коллективтердин дирекциясы
  • Оркестрлер (симфониялык, камералык, элдик аспаптарынын)
  • «Өзбекракс» улуттук бий бирикмеси
  • «Өзбекмамцирк» Республикалык бирикмеси
  • Республикалык методикалык жана маалымат борбору
  • Чыгармачыл жаштар үйү
  • Элдик чыгармачылыктын жана маданий-агартуу кызматынын Республикалык илимий-методикалык борбору
  • Маданий мурас объекттерин коргоо жана пайдалануу боюнча башкы илимий-өндүрүштүк башкарма
  • Көркөм экспертиза башкармасы
  • «Өзбекмузей» Республикалык фонду, республиканын музейлери

Республикада 40ка жакын театр иштейт, алардын ичинде — Алишер Навои атындагы Мамлекеттик Академиялык Чоң Театр, Илхом театры. Искусствого Өзбекстан Улуттук симфониялык оркестри чоң салымын кошот.

Электрондук массалык маалымат каражаттары:[оңдоо | булагын оңдоо]

Мамлекеттик майрамдар[оңдоо | булагын оңдоо]

1992-жылдын 2-июлунда Олий Мажлис «Майрамдык күндөр жөнүндө» законун кабыл алып, төмөнкү күндөрдү майрамдык деп жарыялаган.

Мекенди коргоо күнүнөн тышкары, баардыгы иш күнү эмес деп эсептелинет.

Экономика[оңдоо | булагын оңдоо]

Куралдуу күчтөрү[оңдоо | булагын оңдоо]

Рейтингдер[оңдоо | булагын оңдоо]

Эскертүүлөр[оңдоо | булагын оңдоо]

  1. ЦРУ Фкттар китеби ю (англ.). Текшерилген күнү 2 Июнь (Кулжа) 2013.
  2. Численность Республики населения по состоянию на 1 июля 2013 года. Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике (5 Сентябрь (Аяк оона) 2013). Текшерилген күнү 6 Сентябрь (Аяк оона) 2013.
  3. Численность населения Узбекистана превысила 30 млн. человек. Uzreport.com (5 Сентябрь (Аяк оона) 2013). Текшерилген күнү 6 Сентябрь (Аяк оона) 2013.
  4. Эл аралык банк, Gross domestic product 2012, PPP
  5. GDP (current US$). Текшерилген күнү 28 Февраль (Бирдин айы) 2014.
  6. GDP per capita (current US$). Текшерилген күнү 28 Февраль (Бирдин айы) 2014.
  7. Human Development Report 2013(жеткиликсиз шилтеме — 'тарыхы). United Nations Development Programme (14 Март (Жалган куран) 2013). Текшерилген күнү 14 Март (Жалган куран) 2013.


 
Түркий Мамлекеттер
Азербайжан | Казакстан | Кыргызстан | Түркия | Түркмөнстан | Өзбекстан