Өзбекстан

Wikipedia дан

Өзбекстан
O'zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси

Flag of Uzbekistan.svg Герб
Мамлекеттик Желеги Мамлекеттик Герби
Мамлекеттик Гимни
Узбекистан на глобусе.svg
Эгемендүүлүк күнү 31-август 1991-жыл

СССРден)

Расмий тили өзбекче
Борбор шаары Ташкен
Ири шаарлар Ташкен, Фергана,
Буқар, Самарқан,
Наманған, Анжиян,
Қаршы, Нукус,
Қоқон, Маргилан
Президент
Премьер-министр
Ислам Каримов
Шавкат Мирзияев
Мам. дини Динден тышқары
Аянты
• Жалпы
• Суу бетинин %.
56 чы - дүйнөдө
447 400[1] км²
4,9
ИДП (САМ)
  • Бардыгы (2012)

105,196 млрд.[2] $ (66-чы)
ИДП (номинал)
  • Бардыгы
  • Ар бир жанга

51,113 млрд.[3] $
{{{ИДП (номинал) ар бир жанга}}} $
АДӨИ ( 2013) 0,654[4] (орточо) (114-чү)
Этнохороним өзбекстандық,
өзбекстандықтар
Акча бирдиги Өзбек сому
(UZS, код 417)
Домени .uz
ISO коду UZ
ЭОК коду UZB
Телефон коду +998
Өзбекстандын желеги
Өзбекстан, Самарқан

Өзбекстан (өзб. O’zbekiston, Ўзбекистон же өзб. O'zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси) — Орто Азиянын борборунда жайгашкан мамлекет. «Өзбекистан» жана «Өзбекстан Республикасы» деген мамлекеттин аталыштардын мааниси бирдей. Чектеш мамлекеттер: Чыгышта - Кыргызстан, Түндүк-Чыгыш, Түндүк жана Түндүк-Батышта - Казакстан, Түштүк-Батыш жана Түштүктө - Түркмөнстан, Түштүктө - Ооганстан жана Түштүк-Чыгышта - Тажикстан. Калкы - 28 639 900 адам. Ири шаарлары - Ташкен, Фергана, Самаркан, Анжиян, Наманган, Букара, Каршы, Нукус, Кокон, Маргилан.

Тарыхы[оңдоо | булагын оңдоо]

Өзбек элинин тарыхы Борбор Азиянын башка түрк элдеринин тарыхы менен тыгыз байланыш жана азыркы Өзбекстандын чегинен ары чыгат. Өзбекстандын аймагында эң алгачкы мамлекеттердин пайда болушу биздин заманга чейинки VIII-VII кылымдарга тийиштүү. Ал кезде Хорезм жана Бактрия сыяктуу мамлекеттер түзүлгөн. Заманбап Өзбекстандын аймагындагы байыркы шаарлар болуп Ташкен, Бухара, Самаркан, Хива, Шахрисабз, Карши, Термез жана Маргилан эсептелет.

Биздин заманга чейинки 329-327 жылдары Александр Македонский Согдиана жана Бактрияны басып алып, Бактриянын жергиликтүү башкаруучунун кызы Роксанага үйлөнгөн. Басып алуучуларга катуу каршылык көрсөтүлүп, Александрдын аскерлерин ушул аймакта кармап калуусун көздөшкөн.

Биздин заманга чейинки IV кылымдан баштап байыркы Хорезмдин гүлдөшү башталат. 305-995-жылдары Хорезмди Афригидтердин хорезмшахтарынын династиясы башкарган.

VI—VII кылымдарда Өзбекстандын аймагынын бөлүгү Түрк Каганаты жана Сасанид Империясынан көз каранды болгон Согдиана жана Бактриянын курамына кирген. Арабдар басып алгандан кийин Араб Халифатынын курамына кирген. Улуттук-боштондук кыймылдардан улам Тахириди жана Якубийон сыяктуу династиялар пайда болгон. IX кылымдын экинчи чейрегинен баштап Саманийлер Мовароуннахр жана Хоросондун аймактарын бириктирип, Саманийлер мамлекетин түзүшкөн. Саманийлер башкарган учурда X кылымга чейин сакталган мамлекетти башкаруу негиздери түзүлгөн. Ушул мезгилде региондо илим, маданият, поэзия өнүгүп баштаган.

X кылымдын аягында Саманийлер мамлекети Караханийлер жана Газневилер көчмөн элдеринин кысымынан улам кыйраган.

XII — XIII кылымдын башында азыркы Өзбекстандын аймагы, 1219-1221 жылдары Чыңгызхандын моңголдору басып алган Хорезмшахтар мамлекетинин курамына кирген. Кийин Өзбекстандын аймагы Чыңгызхандын уулдары Жучу Хан менен Чагатайдын улустарынын курамына кирген.

XIV кылымда Аксак Темир башкарган (1336-1405). Согуштук жүрүштөрүндө мамлекетинин аймагын бир кыйла кеңейткен жана көп чектеш аймактарды басып алган. ал аймактардын ичинде: Персия, Кичи Азия, Түндүк Индия, Закавказье, Чыгыш Дашт-и-Кыпчак жана башка. Аксак Темирдин мамлекетинин борбору Самаркан болгон. Тимурийлер доорунда аймактын илими жана маданияты гүлдөйт.

1499-жылы Дашт-и-Кыпчак талаасынан азыркы Өзбекстандын аймагына Шейбани хандын аскерлери кирип келет. Шейбанийлер 1500-1501-жылдары Тимурийлердин борбору Самарканды басып алгандан улам Тимурийлер мамлекети кулаган жана Шейбанийлер мамлекети негизделген.

Убакыт өткөн соң Шейбанийлер мамлекети Хива хандыгы жана Бухара хандыгы болуп экиге бөлүнүп калган. Хорезмде такка Шейбанийлердин туугандары Арабшахийлер чыгышкан. Бухара хандыгында башкарган династия болуп Шейбанийлер болуп турган (1500-1601). Андан соң Аштарханийлер бийликке келген. Аштарханийлерден кийин такка Маңгыттар чыгып, хандыкты Бухара эмирлигине айлантышкан.

XVIII кылымдын башында Хива хандыгындагы бийлик Арабшахийлерден казак чингизидтерине өткөн, кийин 1770 жылдан 1920 жылга чейин коңурат уруусунун династиясынын колунда болгон.

География[оңдоо | булагын оңдоо]

Административдик-аймактык бөлүнүш[оңдоо | булагын оңдоо]

Калкы[оңдоо | булагын оңдоо]

Экономика[оңдоо | булагын оңдоо]

Куралдуу күчтөрү[оңдоо | булагын оңдоо]

Рейтингдер[оңдоо | булагын оңдоо]

Эскертүүлөр[оңдоо | булагын оңдоо]

  1. Книга фактов ЦРУ (англ.). Текшерилген күнү 2 Июнь (Кулжа) 2013.
  2. Международный Банк, Gross domestic product 2012, PPP
  3. GDP (current US$). Текшерилген күнү 28 Февраль (Бирдин айы) 2014.
  4. Human Development Report 2013(жеткиликсиз шилтеме — 'тарыхы). United Nations Development Programme (14 Март (Жалган куран) 2013). Текшерилген күнү 14 Март (Жалган куран) 2013.


 
Түркий Мамлекеттер
Азербайжан | Казакстан | Кыргызстан | Түркия | Түркмөнстан | Өзбекстан